domingo, 15 de setembro de 2013

Apuntes de toponimia do concello de MURAS

Esta páxina achega un pequeno estudo toponímico das distintas parroquias do concello. 

Esperamos que poida ser de utilidade para o que sinta curiosidade por un tema que nos amosa unha pequena vista á nosa historia e aos que pasaron por estas terras e lles deron nome. 
É unha páxina viva: irá medrando conforme vaiamos tendo tempo.
___________________________________________________________

A ADRA DO NÓ (A Balsa)
"Adra" significa "a parte que correspondeu a cada veciño cando se dividiu un monte comunal".  Cf. aquí.
A orixe e significado de "nó" neste contexto é incerta.

A ADRA DE TRALA PENA (O Burgo), A ADRA DOS CASTAÑOS (Muras -lugar da Carballosa), A ADRA GRANDE (A Balsa)
Ver "A Adra do Nó".

A AGRA DA CANCELA (Muras -lugar de Parapar)
Unha "agra" é definida polo dicionario como "finca labrantía de certa extensión e cha, ou conxunto de heredades labrantías, xeralmente de varios donos, cerradas de arredor". Cf. aquí,

A ALBARIZA (Muras -lugar de Parapar, O Burgo, Irixoa -lugar de Sabucedo, O Sisto, Muras -lugar de Parapar)
O termo "albariza" designa un  sitio onde abundan as colmeas. Cf. aquí.
Xeralmente implicaba un cercado, para protexer as colmeas dos osos e outros animais.
De ser esta a interpretación correcta, debería grafarse "Alvariza", pois derivaría do latín alveus 'cavidade', do cal xa en latín tamén deu alvearium 'colmea'.
É importante notar a existencia do topónimo "O monte da Abariza", así como a de "O Monte das Abellas", ambos os dous neste mesmo concello, e que parecen confirmar esta interpretación.

A ALCACEREIRA (O Sisto)
Lugar onde abunda o "alcacer" ou que produce boas colleitas del. O "alcacer" é o centeo, por veces cebada ou avea, que é segado en verde para forraxe.

A AMEIXOSA 
(Muras -lugar do Castro)
Probablemente, de "(finca) meixosa", indicando lugar onde abundaba o "meixón", a cría da anguía. Neste caso, hai un regato que pasa pola zona, o cal reforzaría esta interpretación. Neste sentido, existe o topónimo "As Meixosas" en Xelgaiz, xa sen o "a" inicial, que parece confirmar esta hipótese.

A AMOSA (Irixoa)
A "amosa" posiblemente derive da raíz paleoeuropea *am-, frecuente en  hidrónimos de orixe prerromana, e cun significado relativo a "suco, canle, cavar". Cf. p. 220 de E. Bascuas "Estudios de hidronimia paleoeuropea gallega". Estaría, por tanto, relacionado cos topónimos A Amoá (Cabanas) e As Amoás (Sumoas).
De feito hai múltiples hidrónimos relacionados, como "fonte da Amosa" en Recaré (O Valadouro). Hai outra "A Amosa" en Cabreiros, Xermade, así como varios "Amosa":
- en Camanzo, no concello de Vila De Cruces (Pontevedra).
- en Ollares, no concello de Vila De Cruces (Pontevedra).
- en Moeche (A Coruña).

A ANELLADA (O Burgo -lugar de Inciñán), A ANILLEIRA (Silán, A Balsa, O Viveiró)
Cremos que os topónimos "Anellada" e "Anilleira" non teñen que ver co termo castelán anilla, senón que posiblemente teña a orixe no tema pre-latino *ann-, que Bascuas  liga co radical céltico  *an- 'poza, pántano, lama', como o galo anam "poza" ou o topónimo "Guadiana".
De feito, tamén son frecuentes os topónimos "Anilleiro", "Anido" e "Aneiro". 

A ARCA CAVADA (Silán, O Viveiró)
Unha "arca", xeralmente reférese a restos de dolmen (tales como os esteos e a furada). Outras veces indica somente a existencia dun marco divisorio.

A AREOSE (Ambosores)
Posiblemente relaxamento na pronuncia de "Areosa", do mesmo modo que hai un "Veiguelle".

A ARMADA (Muras -lugar da Armada, O Burgo),  A ARMADA CATIVA (Muras -lugar da Armada),  A ARMADA GRANDE (Muras -lugar da Armada),  A ARMADA DE RIOSECO (Muras -lugar da Armada)
Unha "armada" reférese a unha trampa para cazar animais.

A ARNEEIRA (Muras -lugar do Pico Verde)
Autores como E. Bascuas e outros relaciónano coa forma hidronímica paleooeuropea *arn- (como nos casos de "Arnoia", "Arnela", etc), derivada da raíz indoeuropea *er- 'fluír, moverse'. Tería un significado de "corrente de auga", e despois "casca dos castiñeiros e carballos" ou  "casca de árbore usada de canaleta para conducir a auga". 
Este topónimo ten un especial interese, xa que parece derivar da mesma raíz que "arnela", e, por tanto, axudaría a rexeitar que os abundantes "arnela" deriven do latín arenella (diminutivo de area).

A AUREANA (Piñeiro)
A orixe deste topónimo, correspondente a un núcleo de poboación, é incerto ao non dispoñermos de documentación antiga.
Pódense formar dúas hipóteses, ambas con certa probabilidade.
Como primeira hipótese, podería ter unha orixe similar á do núcleo de poboación chamado "Aurá" en Viveiro, para o cal o profesor Piel derivou de *(uilla) Auriana, dun posuidor chamado Aurius ou Aurianus, usando a derivación -ana, a tradicional forma latina para referirse ao posuidor dunha uilla. Esta é a hipótese é reforzada polo feito de ser un núcleo de poboación, o mesmo que  "Aurá" en Viveiro.
No entanto, é extraña a forma con artigo para un nome de posesor. Tamén sería extraña a conservación do sufixo -ana, que talvez se explicaría por unha reposición debida a un castelanismo.
Alternativamente, podería derivar da raíz indoeuropea *awr-, relativa a correntes de auga. Neste caso, o sufixo derivaría do raro sufixo -anna, de orixe prerromana, presente en palabras como cabana, pestana. A orixe prerromana na raíz *awr- sería a mesma que a do río "Ouro", antigamente documentado como Aurio. Cf. E. Bascuas "Estudios de hidronimia paleoeuropea gallega". 

A AVESÍA
 (A Balsa)
De "a terra avesía", sombría, a cara norte.

A AVIEIRA (Ambosores)
De "aveeira", lugar onde se planta avea.

A BAIXADA DAS CAMPAS (Muras -lugar da Fraga Chá)
O termo "campa" ten varias acepcións:
  • laxe de sepultura
  • campiña no monte
  • campá
Neste contexto,parece encaixar a primeira acepción, aínda que é preciso un coñecimento do lugar para confirmalo.

A BALSA (A Balsa)
O topónimo "balsa" é de orixe prerromana, e indica unha charqueira, un estanque, e tamén un lugar onde medra a vexetación.
O profesor F. Villar derívaa da raíz *bhel- 'branco, brillar', con extensión -s-. Cf. p. 299  de "Indoeuropeos y no indoeuropeos en la Hispania prerromana".
Alternativamente, cremos que podería ter a orixe na raíz indoeuropea *uel- 'virar', que E. Bascuas apunta para "Baleira" (cf. p.315, Edelmiro Bascuas. "Estudios de hidronimia paleoeuropea gallega"). 
Finalmente, A. Tovar asígnalle unha orixe pre-indoeuropea, por ter correspondencia co vasco.

A BELLEGUEIRA
 (Ambosores)
Probablemente, sinónimo de "vellegal". Un "bellegal" ou "vellegal" significa algo similar a "fraga", no sentido de terreo pedregoso e abrupto.  Cf. aquí.
Existe "O Bellegueiro" nas Grañas do Sor.

A BERCEIRA (Irixoa)
Significado incerto, talvez na forma relacionado con "berce", pola forma en vale do lugar, ou relativo a lugar vesío, onde sopra o vento do norte. Cf. aquí.

A BERNALDA (Silán)
De "a (terra) de Bernaldo".

A BISPILLEIRA (Muras -lugar de Guimarás)
Grafía alternativa por "vespilleira", topónimo relativamente abundante en Galiza, posiblemente relacionado coa abundancia de "vespas" ou "avespas", do mesmo modo que "golpilleira" para "golpe" (raposo).

A BITORNA (Irixoa)
O termo "bitorna" posiblemente sexa composto de "torna", con "torna" no sentido de "espita", 'caño'. Hai varias "fonte da bitorna" que parecen encaixar e confirmar este significado.
Os topónimos  "Torna", "Torno" e "Retorno" son de orixe prerromana, cun significado de "chorro de auga",  probablemente derivados da raíz hidronímica prerromana *ter- 'frotar, atravesar'.
Ver a entrada específica de blogue >>> aquí para máis detalles.

A BRETOÑA (Irixoa -lugar do Couce)
O termo "bretoña", ten unha orixe céltica, co típico sufixo -oña. Unha maioría de estudosos, por múltiples razóns, rexeitan a hipótese de relacionar os topónimos "Bretoña" con inmigrantes "bretóns" que terían chegado a Galiza na Idade Media.
É preciso tamén ter en conta a acepción do termo "bretoña" como a planta Stachys officinalis. Cf. aquí.

A BUFA (Muras -lugar de Baxín)
Posiblemente relacionada con "bufar", no sentido de "lugar ventoso", aínda que podería estar relacionado con alcume de antigo posuidor(a).

A CADABECHA (Muras -lugar da Fraga Chá)
Grafía alternativa por "cadavecha", termo diminutivo ou despectivo derivado de "cadaval", lugar onde abundan os cádavos: "toxal queimado no que permanecen os cepos dos toxos en pé". Cf. aquí.

A CADAVEIRA (O Burgo)
O mesmo que "cadaval", lugar onde abundan os cádavos: "toxal queimado no que permanecen os cepos dos toxos en pé". Cf. aquí.

A CALVIÑA (A Balsa)
Lugar con pouca vexetación. Topónimo derivado de "calvo", topónimo moi frecuente en Galiza. Tanto "calvo" como "calvelo", calvela e calveira referen a un lugar sen vexetación arbórea ou arbustiva.

A CAMPOSA (Muras -lugar de Debodas, Muras -lugar da CuriscadaMuras -lugar de Sanxillao, O Viveiró, O Burgo)
O termo "camposa" indica un campo grande e chan (cf. DdD).

A CAMPOSA DA XISTRA (A Balsa)
O termo "camposa" indica un campo grande e chan (cf. DdD).
En canto ao termo "xistra" ten varias acepcións (cf. DdD):
  • as plantas Sorbus aucuparia, e Meum athamanticum
  • xota, vara delgada (daí o termo "xistrazo", golpe con vara delgada).
  • Vento frío do norte con ráfagas de chuvia
Neste contexto, cremos que estaría relacionado coa acepción de planta, xa que tamén se rexistra "Xistral" cercano, que indica un lugar onde abunda a xistra.

A CAMPOSA DO CHIBADOIRO (Irixoa)
O termo "camposa" indica un campo grande e chan (cf. DdD).
En canto ao termo "chibadoiro", defíneo o dicionario Constantino García González como "lugar onde se xuntan ou separan os rabaños ao ir ou voltar do pasto. Cf. aquí.

A CAMPOSA DO XISTRAL (O Viveiró)
O termo "camposa" indica un campo grande e chan (cf. aquí).
Canto ao termo "xistral", tendo en conta a acepción de "xistra" como planta, a 'meum athamanticum' (cf. aquí), e por tanto "Xistral" podería indicar un abundancial de "xistra". Esta foi xa a interpretación de Sarmiento para este topónimo, que recolleu como "Sistral" no século XVIII (cf. aquí).
Alternativamente, o termo "Xistral" está recollido por E. Rivas como "canteira de xistra ou lousa" (cf. aquí).
Finalmente, tamén como interpretación alternativa, Cabeza Quiles considérao como variante de "Xestal" (cf. p. 437 de "Os Nomes da Terra").

A CANETA (Ambosores)
Unha "caneta", derivado de "cano", indica un canal de regadío. Cf. aquí.

A CAÑOTA (Muras -lugar de Bestemuz)
Unha "cañota" refere a un castaño secular, de tronco oco, moi grande.
Outro significado, aínda presente na lingua actual, é o de "o resto de tronco de árbore ou planta que fica despois de cortala".

A CARBALLOSA (Muras -lugar da Carballosa)
Lugar onde abundan os carballos.

A CARRICEIRA (Muras -lugar da Rega)
Os termos "carriceira" e "carrizal" indican un lugar onde abunda a "carriza".



A CASA LOUSADA (A Balsa -lugar da Casa Lousada)
Indicando casa con teito de lousa. Este topónimo é de interés ao destacar, por inhabitual ao tempo en que tomou este nome, que a casa fose lousada, en lugar de teito de palla de centeo, que sería o común naquel tempo. O teito de palla precisaba ser renovado cada 15 anos, con palla nova de centeo (un grosor duns 40cm, cf. aquí). 

A CERNADA (Muras -lugar de Couce Mouro, O Viveiró)
O termo "cernada" viría do latín (terra) cinerata 'terra queimada' (cf. DDD). Tería relación con sitios de monte onde se facían actividades de roza: facían borralladas ao queimaren os toxos e outros arbustos, que servían de abono para logo plantar o cereal (maiormente centeo).
Di Risco: "Nas terras de montaña, vese ao lonxe polo vrau arder o monte en moitos lados, dando de día un basto fume azul que vai empardecendo conforme sube, e véndose de noite as luces e o resprandor das flamas baixas, coma se estiveran acendendo braseiros eiquí e acolá. Ollando ao lonxe, as máis das veces é o fume o único que se move na calma azul da largancía" Vicente Risco, "Terra de Melide".

A CHAVE (Muras -lugar da Abelaira)
Probabelmente relativo á forma do terreo en "L", de feito este é o termo para caracterizar, por analoxía, esta clase de terreos.
Analogamente en portugués "chave" denominaba un "recanto ou cotobelo que uma belga ou um terreno faz para algum dos lados" (cf. Elucidário). 

A CONCHOUSA (Muras -lugar de Freán)
Femenino de "conchouso". Ver "O Conchouso".

A CONGOSTRA DA AUGA (Irixoa) A CONGOSTRA VELLA (O Viveiró, Irixoa)
Na toponimia galega abundan as "congostras", camiños angostos, entre valados ou ribazos, escavados no terreo, e estreitos, para paso de xente ou carros. Pode ser sinónimo de "corgo". A palabra vén do latín congusta, "estreita"

A CORNELLA (O Viveiró)
O termo "cornella" ten varias acepcións, sendo as máis probables para un topónimo a de "pardiñeiro" e a de "casa pobre". 
Alén desas interpretacións, tamén pode ter unha orixe na raíz prelatina *kor- 'pedra, altura rochosa' , que encaixa no caso de "A Cornella" de Xove ou da "Pena da Corna", nas Grañas. 
Outras acepcións de "cornella", como a de sinónimo de "grallo" (paxaro) non parecen ter encaixe nun topónimo.

A CORRIPA (O Burgo)
O termo "corripa" ten a mesma orixe que "curro" e máis "curral", a partir da raíz
prelatina *cor(r)-  'cercado circular'. En corripa incúe o infixo -ip- de
carácter diminutivo (cf. F. Krüger. "Problemas etimológicos. Las raíces car-, carr- y corr- en los dialectos peninsulares").
A corripa é rexistrada nos dicionarios como ‘pequeno cercado no que se botan os ourizos a curtir’. No dicionario de E. Rodríguez rexístrase o uso como "carreiro estreito e pouco transitado, que só se usa para dar paso a algunhas fincas".

A CORTIÑA (varios)
Do latín tardío cohors ‘sitio cerrado’, do cal derivou cohortina ‘cortiña’ e  cohorticulum  ‘cortello’. 
As "cortiñas" son leiras que orixinariamente estaban pechadas, situadas preto da aldea, eidos traballados e estercados nos que se plantan legumes e hortalizas.

A COSTA DA NOIA (A Balsa)
O topónimo "Noia" foi estudado por E. Bascuas, que o deriva da forma paleoeuropea (pre-céltica) *noigw-. da raíz indoeuropea *neigw'lavar'. Cf. p. 354 de E. Bascuas "Hidronimia y léxico de origen paleoeuropeo en Galicia". 2006.
En Céltigos (Ortigueira), tamén atopamos unha "Fonte Noia", que parece reafirmar esa posible orixe hidronímica (cf. Céltigos no Cadastro de Ensenada).
Podería tratarse dun apelido, aínda que non semella moi probable, ao levar o artigo diante, tal como ocorre con outros topónimos "A Noia" existentes en Galiza.

A COSTA DA LESTA (Silán)
Sitio onde abundan as "lestas", planta da familia das gramíneas, Anthoxanthum odoratum. Cf. aquí.
Existe un "O Prado da Lesta" en Suaschousas, un "Lestido" en Vieiro, así como un "Lastigueira" en Cabanas (O Vicedo) e  outro en Ortigueira. 
Xa en 1717 Sarmiento destaca a existencia desta planta en Galiza: "Noté que hacia Pontevedra solo tiene un dedo de ancho la hoja. Hacia La Coruña tiene dos; y hacia San Andrés de Teixido, junto al cabo de Ortegal, tiene la hoja cuatro dedos de ancho, y allí está poblado de esa lesta olorosa el monte da Capelada". 

A COSTA DA VELLA MORTA (Muras -lugar de Bestemuz)
O termo "vella morta" podería ser unha derivación por "etimoloxía popular" dun termo prelatino de similar fonoloxía. De feito existen topónimos de similar fonoloxía para "morta" ou "marta", e outros de "vella", "ovella" que non sempre parecen ter relaciòn co significado obvio.

A COSTA DE ARXEMIL (Irixoa)
"Arximil" deriva de (agru) Argimiri, dun posuidor Argimirus, nome de orixe xermánica. 

A COSTA DO PIÓN (O Burgo)
O termo "pión" é o mesmo que "peón".

A COVA DO SARAMAGAL (Muras -lugar de Prado, Muras -lugar da Cabana)
Un saramagal é un lugar onde abunda a planta chamada "saramago". Podería provir do alcume do posuidor dese terreo.

A COVELA 
(A Balsa, Ambosores, O Burgo, Muras -lugar do Pico Verde, O Viveiró, Muras -lugar da Fonte)
O termo "covela", orixinariamente derivado como diminutivo de "cova", designa un "pequeno vale cóncavo formado na converxencia de dúas encostas peadas de monte". É, por tanto, un termo similar a "cale" ou "cal".

A CUARTA (A Balsa)
Probablemente o nome derivado do reparto a cuartas dunha antiga finca. Existe tamén "A oitava" en Muras.

A CURISCADA (Muras -lugar da Curiscada)
Lugar frío, de corisco.

A CURUXEIRA (Muras -lugar do Rego da Parede, Irixoa)
Unha "curuxeira" designa, metafóricamente, un "lugar en sitio elevado e con penascos". Cf. aquí.

A ENGOIBA (Muras -lugar de Bustelo)
Deturpación de "engroiba". Unha "engroiba", "engrobia" ou "engroba" é un "desfiladeiro, paso estreito entre montes ou outeiros". Cf. aquí.
Hai un "As Engrobias" en Galdo, o cal confirma o uso deste apelativo na contorna.

A ENTRETICIA (O Viveiró)
Significado incerto. Existe unha "La Entreticia" en Asturias.

A ENXA (O Burgo)
Significado e orixe incertas. 
Aventuramos unha orixe no paleoeuropeo *Alesia, ou *Alescia, derivado da raíz indoeuropea *el- "fluír". Este termo *alesia sería similar á orixe de Alija (León). O tema paleoeuropeo *al- é tratado ampliamente por Bascuas. Cf. E. Bascuas "Estudios de hidronimia paleoeuropea gallega". 
A evolución sería *Alesia > *Aeija Eixa > Enxa. É importante subliñar que a nasalización non sería un feito excepcional, senón o mesmo que ocorre nos casos de aixada> enxada, de  fraixo > franxo, etc.
Existe un "Monte da Enxa", en Baroña (Porto do Son).

A ENXERTADA (Silán)
Indicativo de que orixinariamente sería un lugar con árbores enxertadas, probablemente castiñeiros, segundo indica, entre outros, Gonzalo Navaza  (cf. G. Navaza, "Fitotoponimia galega". 2006).

A ESCANAVADA (Silán)
Significado incerto, posiblemente relacionado con "cano", "canle". Existe outra "Escanavada" en Cabanas (O Vicedo).

A ESCARRANCADA (O Viveiró)
Relacionado con "carranco", na acepción de "encosta", "ladeira", "lugar peado", similar a barranco. 
Atopamos inclusive en siciliano a forma análoga carrancu 'lugar escarpado'.
Deriva da raíz prelatina *kar-, "rocha, lugar pedregoso". 

A ESPORA (Irixoa)
Posiblemente pola topografía do terreo, "saliente", "couce", pola forma de  'pata de ave'. A orixe é no gótico *spaura 'espora'.

A ESTANTE (O Viveiró -lugar de Astante)
Tamén grafado "Astante". Ver "Astante".

A ESTIBADA (O Viveiró, A Balsa, O Viveiró -lugar de Manzoi, Irixoa),  A ESTIBADA GRANDE (Muras -lugar da Abelaira), A ESTIBADA PEQUENA  (Muras -lugar da Abelaira)
Xa Sarmiento indicou que unha estivada era “labor que consiste en rozar o monte, queimar a broza cortada, arar a terra e sementala de trigo ou centeo”. 
Concretamente, o  termo "estivada" ten varias acepcións, relacionadas coas antigas "rozas":
  • o mesmo que "roza": operación de cavar un anaco de monte ou terreo inculto, xuntando a broza e facendo borralleiras para despois sementar trigo ou centeo.
  • Terra na que foi feita unha roza despois de extenderse as borrallas desta.
  • Peche dunha herdade con terróns.
Para maior detalle, ver o estudo de Gonzalo Navaza  aquí, así como a información indicada por Eladio Rodríguez Gonzalez aquí.

A ESTREIRA (O Burgo)
Unha "estreira" é un conxunto de cousas "estradas", esparexidas. Descoñecemos a razón deste topónimo.

A FERVENZA DE XIMARÁS (Muras -lugar de Sanxillao)
O nome probablemente proveña do xentilicio, talvez Silimarus, Gilimarus  ou  Genemarus.  Cf. aquí e aquí.
Existen Ximará en Vieiro (Viveiro), Xuances, e moitos topónimos similares, como e.g. Ximarei en Cospeito e Xemaré en Xermade. 

A FOLGUEIRA (Muras -lugar das Covelas)
Lugar onde abundan os felgos.

A FOLGUEIROSA (Irixoa -lugar do Couce, Irixoa, O Burgo)
Lugar onde abundan os felgos.

A FONQUEIXEIRA (A Balsa -lugar da Fonqueixeira)
De "Fonte Queixeira", do latín capsaria, por estar "encaixada", nun lugar fondo. Non parece que estea relacionado co adxectivo "queixeira", de "queixa" ou "queixo".

Hai quen apunta outras orixes: documéntase no ano 785 "Sancti Petri de Casario", o actual San Pedro de Queixeiro en Antas de Ulla. Nun documento do ano 875 está rexistrada en León unha "Fonte Casiaria" (cf. aquí). Porén, ambos casos documentados poderían estar derivados dun "hiperlatinismo" do escriba, e parece difícil no primeiro caso "casario" evoluír para "queixeiro" en lugar de para "caseiro", amplamente rexistrado.

Existe outra "Funqueixeira" en Portocelo (Xove).

A FONTE DA ALBUGA (O Sisto)
O termo "albuga" significaba no galego medieval, un estilo de frauta (cf. aquí). Podería referirse á forma da espicha.

A FONTE DA AMOSA (Irixoa)
"A Amosa", ten unha orixe posiblemente relacionada co hidrónimo prerromano *amba, ou co elemento *ausa "fluxo, auga".
Hai outras "A Amosa" en Recaré, Cabreiros, Xermade, así como varios "Amosa" en Galdo (Viveiro), en Camanzo,  e en Ollares (Vila De Cruces, Pontevedra), e en Moeche (A Coruña).

A FONTE DA FIOSA (O Viveiró)
O termo "fiosa" indicaría abundancia de "feo", herba de pasto. Aínda que o dicionario dalle un significado máis específico "Lugar resgardado cerca dos cumes, ás veces coincidente con prado." ( cf. aquí). Porén, non cremos sexa o caso senón que ten o significado etimolóxico, de feito existe tamén en Muras a "Fonte dos feás".

A FONTE DA GALIÑA (Muras -lugar de Bestemuz, Muras -lugar de Abeledo, O Viveiró)
Alén dun posible significado relativo a algunha anecdota ou lenda que descoñecemos, podería estar relacionada con formacións rochosas. Ver "A Galiña Medrosa" para máis detalles.

A FONTE DOS FEÁS (Muras -lugar da Abidueira)
O termo "fiosa" indicaría abundancia de "feo", herba de pasto.

A FONTE LOBEDA (Muras  -lugar do Pico dos Paraños)
Talvez "lobeda" indique abundancial de lobos, lugar onde abundan os lobos. Porén, parece máis probable a relación coa raíz prelatina *lup-/*lub- referente a hidrónimos.

A FONTE ROCÍN (Muras -lugar de Sanxillao, Muras -lugar da Armada)
Ver "O Rocín".

A FONTE ROMEU (O Viveiró)
Podería indicar "fonte dun lugar onde abunda o romeu", planta aromática. Alternativamente  dun peregrino ou incluso dun antropónimo "Romeu".

A FRAGA DAS BRALLAS (O Viveiró)
Talvez "brallas" relacionado co termo "varalla", de orixe incerta.

A FRAGA DAS CUÍÑAS (Muras -lugar das Ucheiras)
Ver "As Cuíñas".

A FRAGA DAS ESCOIRAS (Silán)
O termo "escoira" ou "escoura", ademáis de "residuo de metal", é unha pedra de cor do ferro.

A FRAGA DE ARXEMIL (O Viveiró)
Ver "a costa de Arxemil".

A FRAGA DE BOUZOA DE ABAIXO (O Burgo)
Unha "bouzoa" é o diminutivo de "bouza".

A FRAGA DE SEILÁN (O Burgo)
O termo "Seilán" deriva dun xenitivo Segillani, quer do antropónimo Segillanus ou do antropónimo Segila.

A FRAGA DE SUXARRÓN (O Burgo)
Probablemente "suxarrón" veña de "su-serrón", lugar situado debaixo do "serrón", montaña longa e picuda.

A FRAGA DE XIMARÁS (Muras -lugar da Armada)
Ver "A fervenza de Ximarás". 

A FRAGA DO CANEIRO (O Burgo)
Un "caneiro" é unha "canle, un canal, por veces usado para pescar". Por tanto, será "fraga que cruza, ou a rentes dunha cale ou canal con auga".

A FRAGA DO COUCE (Muras -lugar de Sumeiro, Muras -lugar de Santar de Riba)
O termo "couce" ten múltiples acepcións. Nestes casos de montes viría de calce  "calcañar", e designa por analoxía un "sitio de forma semicircular que remata en terraplén ou baixada pronunciada".  
Tamén Rivas Quintas indica que o topónimo couce aparece con frecuencia cun sentido topográfico de ‘fondal’, “base de monte” (cf. E. Rivas, "Lingua galega, historia e fenomenoloxía". 1989). 

A FRAGA DO ILLÓ (Silán)
O  termo "illó" indica un sitio pequeno onde brota auga, e é pantanoso (cf. aquí). 
A orixe deste apelativo é controversa, hai quen o deriva do latín vulgar *oculiolu, aínda que outros (e.g. o profesor Bascuas) derívano dun termo prerromano paleoeuropeo formado da raíz indoeuropea *wel- 'xirar'. Cf. p.142 de E. Bascuas "Estudios de hidronimia paleoeuropea gallega".

A FRAGA DO MALATO (Muras -lugar de Bestemuz)
Posiblemente signifique "fraga do leproso" ("malato"). Ver entrada específica para máis detalle >> nesta ligazón.

A FURADA DO ENCANTO (A Balsa)
Ver "A Pena do Encanto".

A FURNA GRANDE (Silán)
Unha "furna" defínea o dicionario de X. L. Franco como "cova subterránea que existe nun monte ou lugar áspero e brañoso."

A GALIÑA MEDROSA (Silán)
Alén dun posible significado relativo a algunha anecdota ou lenda que descoñecemos, os topónimos "galo", "galiña" ou "galiñeiro", pese ao significado obvio de "ave", non parecen encaixar na maoiría dos dos casos, e moitas veces a súa localización está relacionada con formacións rochosas. Proviría do tema prerromano *kal(l)- 'rocha'. Ver "A Pena da Cataverna" >> aquí para máis detalles.
Alternativamente, Cabeza Quiles vincula os topónimos "Galiñeiro"  e "Galiña" con formacións rochosas que lembren a cresta deses animais ou fainos derivar tamén da raíz prerromana indicada.

A GALLADA DOS REGOS (O Burgo, Muras, O Viveiró)
Neste contexto, "gallada" indica "bifurcación", neste caso de regos.
Tampouco podemos desbotar, aínda que máis improbable, unha orixe do tema prerromano *kal(l)- 'rocha'. Ver "A Pena da Cataverna" >> aquí para máis detalles.

A GAÑIDOIRA (Muras -lugar do Pico dos Paraños, Muras -lugar de Leganitos, Muras -lugar do Pico Verde, Muras -lugar de Bestemuz, Muras -lugar de Furco)
Posiblemente "gañidoira" proveña de "gañir", nun sentido extenso, dun lugar que roxe o vento ou similar, parello a "monte Bufadoiro" no Vicedo, e "A Pena que Fala" en Frexulfe (Valadouro).
Hai outro "As Gañidoiras" nas Pontes de García Rodríguez.

A GOLPILLEIRA DE ARRIBA (O Burgo)
Unha "golpilleira" refere a unha gorida ou cubil de golpes ("raposos"). O nome provén do latín vulpicularia, co mesmo significado, derivado de vulpes 'raposo', 'golpe'.
Existen varios topónimos en Galiza, como p. ex. no Vicedo. No portugués antigo tamén existía o mesmo nome, escrito "gulpilheira" 'terra onde abundam as raposas', e de feito presérvase na súa toponimia Golpilheira(s). Incluso atopamos Goupillières en Francia, da mesma orixe e significado.

A GORGA (Muras -lugar de Musdradas)
Termo relacionado co gorgullo dos mananciais. Tamén significa, posiblemente noutros contextos, "planta parásita do liño e outras plantas". Cf. aquí.
Segundo E. Bascuas, sería un termo paleoeuropeo, prerromano e precelta, da raíz indoeuropea *gwer-. Cf. p. 336, "Estudios de hidronimia paleoeuropea gallega". 
Para outros autores, derivaría do latín tardío gurga, ‘pántano’.

A GRANDELLA (Silán)
De "gandarella", diminutivo de "gándara".

A IRLA (O Burgo, Silán)
Unha "irla" é "unha pena alta, unha cima". Cf. aquí.

A LANZA (Silán)
O termo "lanza" é incerto no contexto de topónimo. 
Podería estar relacionado con topónimos como "Lanzós" e "Lanzás", e aínda con "Landro", todos eles, talvez, podemos derivalo da raíz indoeuropea *lendh- 'terra aberta, campo, landa' (cf. Pokorny IEW 675).
Dada a terminación -anza, presente (aínda que non exclusiva) na hidronimia de orixe paleoeuropea (pre-celta), podemos interpretar este topónimo como hidrónimo paleoeuropeo. De feito, "A Lanza" podería provir dunha falsa división de "Alanza", dun antigo termo de orixe prelatina *Aslantia, do que tamén deriva o río español "Arlanza", que algúns derivan do céltico "as- + -lancia" ("río longo"). 

A LEIRA DE OROSA (Muras -lugar de Xelgaiz)
O termo "Orosa" neste caso pode corresponder co apelido do antigo posesor.  En xeral, o topónimo "Orosa" deriva de "hedrosa", sitio onde abundan as hedras. Cf. p. 300 de G. Navaza, "Fitotoponimia Galega".

A LEIRA DO FORO (O Burgo)
Leira suxeita a un foro.
O termo "foro" tivo en Galiza o significado de ‘dominio sobre unha propiedade’, e daí pasou a ter o de logo ‘Contrato consensual, comunísimo en Galicia en pasados tempos, polo que unha persoa cedía a outra, ordinariamente por tres xeracións, o dominio dunha cousa inmoble, mediante certo canon o pensión anual" (cf. E. Rodríguez, Dicionario).
Decía Sarmiento "Sobre todo hay en Galicia aquella especie de arriendos que llaman foros. Foro es dar a uno una posesión que la cultive y usufructúe por el tiempo de tres generaciones. Hoy solo se hacen por tres vidas de reyes, pero en lo antiguo se hacían los foros por tres vidas de particulares y veintinueve años más..." (cf. "Onomástico etimológico de la lengua gallega", ed. de J. L. Pensado). 

A LESTEGUEIRA (Muras -lugar da Rega), A LISTIGUEIRA (Muras -lugar da Carballosa, Muras -lugar da Pena da Xelgaiz, Ambosores)
Posiblemente, indicando un lugar onde abunda (ou abundou) a planta chamada lesta. De feito, hai un "Lestido" non lonxe, nas Grañas do Sor (Mañón), que parece reforzar esta hipótese, e tamén un "Prado da Lesta" en Suaschousas e "A Costa da Lesta" en Silán. Con todo, é soamente unha posibilidade, e Navaza non o incluíu na súa obra "Fitotoponimia galega".
Hai tamén un "Lastigueira" en Cabanas (O Vicedo) e  outro en Ortigueira.

A MANDIÁ (Muras -lugar de Debodas, Muras -lugar da Carballosa)
Posiblemente de *(uilla) Mandilanaforma en xenitivo de Mandilanome do antigo posuidor da uilla ("explotación agrícola")nome de orixe xermánica. 

A MARGARIDA (Silán)
Posiblemente con orixe en *Margaride, e este topónimo á súa vez proviría de *(uilla) Margariti, forma en xenitivo de Margaritusnome do antigo posuidor da uilla ("explotación agrícola")nome de orixe latino-cristiá. 
Aínda que sen dispormos de documentación antiga, é posible por ter ocorrido noutros casos do topónimo "Margarida", como por exemplo "A Margarida", en Cundíns (Cabana de Bergantiños) atestado en T. Toxos Outos como "Margaride" (1334).

A MARAGOTEIRA DE BAIXO (Muras -lugar das Bouzas),  A MARAGOTEIRA DE RIBA (Muras -lugar do Pico Verde)
Posiblemente de terras pertencentes a unha persoa alcumada "Maragoteiro", probablemente pola súa orixe.

A MEDOÑA (Muras -lugar da Paleira, Silán, Muras -lugar da Fraga Chá)
Unha medoña é unha mámoa, ou sitio con tipoloxía similar.

A MESA PANDA (A Balsa)
Posiblemente relativo á orografía do terreo, con "mesa" como sinónimo de meseta e "panda" como comba.

A MEZQUITA (O Viveiró)
Descoñecemos se este topónimo "mezquita" é recente, aínda que se rexistra este topónimo en Galiza xa desde o século X.
A orixe e significado deste termo é discutida. Foi estudado xa por Sarmiento, quen relacionaba os topónimos "Mezquita" e similares coa planta homónima. Coromines, sen rexeitar esta relación nalgúns casos, apuntaba a que poderían ter orixe mozárabe, relativa a "lugar de rezo".
Para un resumo de hipóteses, Gonzalo Navaza ten un estudo sobre o termo, ver aquí.

A MOA (Muras -lugar de Bestemuz, Silán)
Unha "moa" é unha pedra redonda, tanto a que se usa de pedra de muíño como a que se usa para afiar. Posiblemente referido a un penedo de forma de moa, redondo, ainda que descoñecemos o lugar concreto.
Por veces, o termo "moa" é usado por extensión (sinécdoque) para designar o "muíño".

A MODIA (Muras -lugar de Bestemuz, Muras -lugar de Couce Mouro)
O termo "modia" reférese moitas veces a mámoa ou túmulo primitivo. Outras veces parece referirse somente a un outeiro, a unha "mota", sen existencia de túmulo coñecida. Descoñecemos o lugar concreto.

A MONTOUTA (Muras -lugar de Boca da Grande)
O termo "Montouto" é un composto de "Monte Outo", 'monte outo'.
Sendo en feminino, e tendo en conta que a maior frecuencia en Galiza do apelido "Montouto" ocorre no concello de Muras (cf. aquí), deducimos que o topónimo deriva de "a terra de Montouto" (> A Montouta), sendo "Montouto" o apelido do antigo dono.

A OITAVA (Muras -lugar da Fonte, Muras -lugar de Guimarás)
Peobablemente o nome derivado do reparto a oitavas dunha antiga finca. Existe tamén "A cuarta" na Balsa.

A OLIVEIRA (Ambosores)
Este topónimo posiblemente derive da árbore que produce as olivas. No entanto, aínda que pareza tan sinxela a explicación, podería non selo: tendo en conta que nesta zona parece improbable que houbese plantado oliveiras, podemos tamén, seguindo a E. Bascuas, interpretala como "olveira", lugar onde abunda a "olva", do latín ulva 'alga que medra nas fontes e estanques'. Cf. p. 300 de E. Bascuas "Estudios de hidronimia paleoeuropea gallega". 

A OROXEIRA (O Burgo)
A voz "Oroxeira" é construída a partir de "oroxo",  un hidrónimo de orixe prerromana, que Bascuas deriva dunha forma paleoeuropea (precelta) *or-uw-io, a cal inclúe o tema que Pokorny reconstruiu *or-wo-, "rápido, apresurado", que incluiría a raíz indoeuropea  *er-  "moverse". Cf. p.119 de E. Bascuas "Estudios de hidronimia paleoeuropea gallega". 
O topónimo "Ponte da Uruxeira" en Sanche reforza esta hipótese.

A PALEIRA (Muras -lugar da Paleira, A Balsa)
Unha "paleira" (tamén "pala"), nome de orixe prelatina, defínea o dicionario como "cavidade que serve de refuxio ou vivenda a certos animais". Cf. aquí.
Antigamente, o significado incluiría o de "cavidade refuxio de pastores e de gado". Cf. aquí.

A PALLAREGA (Muras -lugar de Baxín)
O termo "pallarega" ten tres acepcións: "casa pequena cuberta con palla", "Palleiro", "Restrebas" (cf. aquí).
É un topónimo relativamente frecuente en Galiza, así atopamos  "A Pallarega" en Cervo e en Boimente (Viveiro), así como "As Pallaregas" en Cabarcos e en Reinante (Barreiros), en Covas (Viveiro).

A PALLAZA (Silán)
Derivado de "casa pallaza", tamén chamada "palloza", construción típica con teito cónico de palla de centeo. Era preciso renovar cada 15 anos con palla nova  o teito (un grosor duns 40cm, cf. aquí). 
Ao ser un topónimo, parece indicarnos que, cando se comezou a chamar así, o teito de palla non era xa o máis común.
As "casas palhaças", citadas en Gil Vicente ("Auto da Feira"), son casas cubertas de palla de centeo, análogas en significado ás pallazas ou pallozas dos Ancares. A denominación de "casa pallaza" é tamén frecuente en documentos notariais de Zamora e Salamanca. Cf. aquí.

A PALLOZA (Muras -lugar da Cabana)
Sinónimo de "pallaza". Ver "A pallaza".

A PANCEIRA (O Burgo)
Posiblemente de "painceira", o mesmo que  "painzal", lugar onde se planta paínzo (millo-miúdo), ou que produce bon paínzo. 

A PANDA (Muras -lugar de Debodas, Muras -lugar de Santar de Riba, Muras -lugar da Paleira, Muras -lugar das Cuíñas)
Unha "panda" é unha lomba, un terreo combado ("pandado").

A PANDA DA SELA (Muras -lugar da Fraga Chá)
Probablemente pola panda ter a forma de "sela" (lembremos que en galego "sela" é o asento de coiro para montar os cabalos). Esta é tamén a hipótese de E. Bascuas para a "Pena da Sela" en Suarna, na Fonsagrada. Cf. p. 312 de E. Bascuas "Hidronimia y léxico de origen paleoeuropeo en Galicia". 2006.

A PANDORCA (Irixoa)
Podería derivar dun alcume dun antigo posuidor(a).
Alternativamente, derivado de "Panda", nun senso diminutivo ou despectivo. Finalmente, aínda que pouco probable, derivado de "Panda da orca" (ver "A Panda"), con "orca" tendo a mesma acepción que no portugués: arca, dolmen. Porén, esta última acepción non a atopamos documentada no galego.

A PANDOTA (Muras -lugar de Musdradas)
Diminutivo de "Panda" (ver "A Panda").

A PASADA (O Viveiró -lugar do Curro, Irixoa -lugar do Couce), A PASADA DA ABELAIRA (O Viveiró), A PASADA DA CAL DO MEDIO (Irixoa)
O apelativo "pasada" indica un "lugar de paso, xeralmente de paso de río, a través de pedras colocadas como "pasos" formando unha liña". Esta acepción  consérvase na toponimia de toda a zona: en Mañón, en Viveiro, en Muras, no Vicedo, en Ferrol, ...

A PASADA DOS CADRAMONENSES (Silán)
Lugar de paso, xeralmente no río. Neste caso referido aos cadramoneses, habitantes do Cadramón.
Ver "A Pasada".

A PEDRA CHANTADA (O Viveiró, Silán)
Este topónimo, de significado transparente, o mesmo que "pedra fita" ou "parafita", podería indicar a antiga localización dun marco medieval ou incluso dun mehir.

A PENA CHORIDA (Muras -lugar da Armada)
O termo "chorida" pode indicar "florida", a acepción antiga de "chorida", ou pode indicar a acepción actual de "flor da xesta".

A PENA CORRUGOSA (O Viveiró)
Pena con "corrugas" ou con "corgos"  'canos polos que escorre a auga'. 

A PENA DA MEDA (Muras -lugar de Xelgaiz)
Diminutivo de "meda" 'morea de mollos de cereal segado', aínda que pode referir tamén a "mámoa" ou,  en xeral, metafóricamente, a monte cónico con punta redondeada.
A pena tería tido, por tanto, no seu cume unha mámoa ou unha forma similar.

A PENA DA MENTIRA (Muras -lugar de Casateita)
Orixe incerta, talvez referido a unha lenda.

A PENA DA MOSQUEIRA (O Viveiró)
Podería estar orixinado pola existencia de "mosqueira", unha clase de herba silvestre. Cf. aquí.

Alternativamente, sinónimo de "mosqueiro", do latín muscarium, referiría á abundancia de insectos que fan "moscar" o gado. Así o dicionario de Carré Alvarellos defíneo como 'lugar onde abundan as moscas' (cf. L. Carré,  1928-1931 - DDD). Tamén podería indicar o contrario; así xa fora do territorio galego atopamos nos dialectos navarro-aragoneses "mosquera" 'paraje con arboledo o matorrales altos donde sestea el ganado' (cf. J. A. Frago, "Toponimia navarro-aragonesa del Ebro (V)" in "Archivo de filologia aragonesa XXXVIII").

A PENA DA PUXETA (O Viveiró)
O termo "poxeta" ou "puxeta" non o atopamos documentado, aínda que si o temos recollido oralmente, co significado de "arbusto similar á xesta".
Existe "O Poxetal" en Cedeira, e "Puxetal" en Cerdido, co sufixo abundancial usado para plantas e outros.
O termo recóllese en toda a zona, así por exemplo "A puxeteira" nas Somozas, "A puxeta" nas Negradas e Mosende (O Vicedo), etc. 

A PENA DA VELA (Irixoa, O Viveiró)
Significado incerto.
Neste contexto, "vela" podería ter a acepción de "vixía, centinela", indicando posto de vixiancia. 
Porén, aínda que existen varios topónimos "Pena da Vela" (e.g. en Mañón e no Vicedo), "Monte da Vela", que confirman esta orixe, hai outros "A Vela" que non parecen encaixar en lugar elevado . 
Alternativamente, podería vir dunha raíz hidronímica paleoeuropea, 

Descartamos, dada a frecuencia do topónimo, asignarlle a orixe que Nicandro Ares propón para outra "Vela", derivándoo do antropónimo xermánico Vegila.

A PENA DA VESURA PEQUENA (Muras -lugar de Bestemuz)
Ver "A Vesura".

A PENA DAS TARABELAS (Muras -lugar da Casavella)
Posiblemente derivado do alcume dun posuidor: tarabelo significa, entre outros, "veleta", "toleirán", voluble. 
Alternativamente, de orixe paleoeuropea (pre-céltica), derivada da raíz  indoeuropea  *ter- "fregar, perfurar". De feito, esta é a hipótese de E. Bascuas para o topónimo "Os Tarabelos" en Chavín (Viveiro),  aínda que tamén admita a posibilidade de ser un alcume. Cf. p. 281 de E. Bascuas "Hidronimia y léxico de origen paleoeuropeo en Galicia". 2006.
Tampouco podemos desbotar o apelativo "tarabela" no senso de "espantallo cunha roda que, movida polo vento, bate nunha táboa". Porén, parece máis que improbable a colocación de "tarabelas" na pena.

A PENA DE BOSTORROLLO (O Viveiró)
Posiblemente de "Busto Rolle", e este de Bustu Rullii, un "busto" dun posesor chamado Rullius, ou alternativamente de *Bustu Rudili, analogamente derivado de Rudilus, nome de orixe xermánica.
Un "busto" é un lugar para pasto, "rabaño de gando vacún" ou "curral de bois e vacas", xeralmente no monte, lonxe das poboacións. Ver "Bustelo" para máis detalles.

A PENA DO ABELLÓN (Muras -lugar de Xelgaiz)
Aínda que este topónimo aparenta referir ao macho da abella, non parece moi probable para un topónimo: sería un topónimo anecdótico, e ademáis extraño.
Temos, por tanto, que ir á procura dunha orixe alternativa para o topónimo, e atribuímos neste caso a orixe á raíz hidronímica prerromana *au[a]–, presente en ríos como o Avia, Avión, Avon, etc. 
De feito, non somente a raíz *au-, senón tamén o sufixo -ón corresponde en moitos casos coa fixación de voces prerromanas (cf. aquí:  F. Villar, "Estudios de celtibérico y de toponimia prerromana").

Nota 24/06/2016: anos máis tarde da escrita deste artigo, comprobamos que Bascuas, na súa obra póstuma, indica a mesma orixe para topónimos similares, incluíndo os topónimos correspondentes en portugués Abelhão e Abelhão, ou o río Abejón (Soria). En efecto, Bascuas interprétaos como formacións derivadas, co sufixo -lo, da raíz hidronímica indoeuropea *aw(e)- 'humedecer, fluír, mollar'. Cf. p. 120-121 de E. Bascuas "Novos estudos de hidronimia paleoeuropea galega", 2014.

A PENA DO AMEIXÓN (Muras -lugar de Bestemuz)
O nome "ameixón" podería estar relacionado  co verbo "ameixoar" ("xuntar as ovellas, as galiñas, etc").  O feito de se referir neste caso a un outeiro, parece confirmar esta hipótese.
Aínda que menos probábel ao ser unha pena, tampouco podemos rexeitar a hipótese de, se hai regatos na zona, lugar onde abundaba o "meixón".

A PENA DO COCHEIRO (Muras -lugar de Sanche)
O dicionario refere "cocheiro" (con "o" pechado) como "lugar en depresión, curruncho". Cf. aquí.
Alternativamente, con "o" aberto, o mesmo que en portugués "Indivíduo que conduz os cavalos de uma carruagem".

A PENA DO ENCANTO (Muras -lugar das Cuíñas, Muras -lugar de Couce Mouro)
Segundo López Cuevillas, o "encanto", na mitoloxía popular galega, sería un ente misterioso con cualidades sobrenaturais que se converte en ser material. El sería o que garda os tesouros dos castros (cf. F. López, "Prehistoria de Melide", in Terra de Melide. 1933 e 1978).
Recolle Xabier Moure, para o caso da "Pena Leirada" a lenda ".. hai un encanto por sete reinados, tempos irán e tempos virán que as patas das cabras os descubrirán".  Cf. aquí.
En particular, a "Pena do Encanto" pode ter relación coa existencia de petróglifos, gravuras prehistóricas na rocha, e o termo "encanto" estar asociado a posibles lendas surxidas ao respecto. 
Así, hai varias penas "do Encanto" nas que se teñen atopado petróglifos, tais como no caso da "Pena do Encanto" en Silleda, e da "Pedra do Encanto" na ría de Arousa, así como "As Pisadas do Encanto" nas Anzas.

O termo "encanto" pode tamén estar relacionado, alén de con algunha lenda, coa raíz céltica *kant- relacionado con "rocha, canto, borde", "beira de río con coios".

A PENA DO INGLETE (O Burgo)
Orixe descoñecida. Talvez relacionada co castelán inglete, bispel, corte en ángulo de 45 graos.

A PENA DO OURO (O Viveiró)
O mesmo que para "Fonte do Ouro", a frecuencia de "Pena do Ouro" na toponimia galega fai pensar que, en lugar de ser referido a unha anecdota ou lenda asociada co apelativo "ouro", do latín aureum 'dourado' teña máis ben outra orixe que explique esta frecuencia.
Cremos que esta orixe alternativa sería a mesma que a de "Fonte do Ouro", e "Río do Ouro", o cal que está documentado na Idade Media como Aurio, e para o cal tanto E. Bascuas como outros autores relacionan coa  raíz hidronímica prerromana *awer- 'fluír', termo paleoeuropeo. 

A PENA DO VISO (Muras -lugar de Leganitos)
Un "viso" é "sitio alto, sitio elevado".  Cf. aquí

A PENA DOS LIÑEIROS (Ambosores)
Ver "LIÑEIRO".

A PENA LADRA (A Balsa)
Este topónimo tería a orixe no tema prerromano *lat-r- 'terreo pantanoso', de orixe céltica ou paleoeuropea, derivado da raíz indoeuropea *lat- "pántano, lameiro, lama", o mesmo que ocorre no caso dos "río Ladra", documentados na Idade Media como Latera  (cf. J.J. Moralejo. "Hidronimia prerromana de Gallaecia" in "Onomástica Galega II", 2008).
Outros topónimos cercanos similares son "A Ladrela" en Piñeiro (Xermade) e "Campo da Ladra" nas Ribeiras do Sor. 

A PENA MARAVEDÍ (Muras -lugar de Bestemuz)
Talvez relativo a algunha lenda relacionada coa antiga moeda "maravedí". 
Alternativamente, podería ter derivado por "etimoloxía popular" dun nome antigo co tema prerromano *mira.

A PENA MOLIDA (O Burgo)
Posiblemente indicativo da forma da pena, como unha molida.


A PENA MOSQUEIRA (O Viveiró)

Ver "A Pena da Mosqueira".

A PENA PIOA (O Burgo)
Posiblemente "pioa" como femenino de "pión", talvez no senso de "peonza" pola feitura da pena, aínda que sería preciso confirmalo.

A PENA VERDE (Muras, O Viveiró, Ambosores)
O termo "Verde" pode corresponder co significado transparente de "pena de cor verde", igual que existe "Penamoura", "Penarruba", "Penalba". Esta hipótese parécea confirmar a existencia do topónimo "Penas Verdes" no lugar de Curralvello.
Cremos descartábel, seguindo a opinión de Bascuas, a orixe alternativa que autores como N. Ares lle dan, num Pinnam Viridii, dun posuidor chamado Viridius, nome de orixe latina. En efecto, E. Bascuas rexeita totalmente esta orixe, tanto pola cantidade de topónimos "Verde" (Vilaverde, Castroverde, etc) que "nada autoriza a supor que teña unha orixe e senso distinto do que parece [, referido á cor verde]".  Cf.  pp. 482 de E. Bascuas, 2001. "Mondoñedo y Valoría", in "Estudios Mindonienses". Num. 17.

A PEZA DE XARRALDO (Silán)
Indicadora do nome do posuidor, Xarraldo, derivado de Geraldus, nome de orixe xermánica.

A PICHA (Muras -lugar da Cabanela)
Á parte do significado do órgano sexual, o apelativo "picha" indica "fonte pequena que deita auga" (cf. aquí), e está relacionada con "picho", "pichoca", "pichel" e "picheira". Hai cerca de 400 topónimos rexistrados , todos co sentido de "lugar polo que sai a auga".
Ver "A Picheira".

A PICHEIRA (Muras -lugar da Picheira de Musdradas, O Viveiró -lugar da Picheira, Silán, Muras -lugar da Pena da Leira, O Burgo, Ambosores, O Viveiró, Muras -lugar de Vedille, Muras -lugar de Bestemuz)
O mesmo que "pichel" e "picha"; este termo está relacionado co "lugar polo que sai a auga". Coidamos que, no caso deste topónimo "Picheira", indica algo similar a "chorro, cachón", "pequena fervenza". Así, existen en Galiza as fervenzas chamadas "A picheira da Seara" e "Picheira do Fócaro" en Quiroga, "A Picheira de Vieiros" en Ferramulín (Courel). 
Aínda que os dicionarios de galego non rexistren esta acepción, si rexistran "pincheira" e "ficheira" con esta acepción.
O nome "picheira" en portugués é o mesmo que "pichel", xarra para sacar o liquido das cubas de viño.

A PICHEIRA DAS NOCELLAS (Irixoa)
Picheira na que abunda a "nocella", planta da familia das gramíneas (Arrhenatherum elatius). Ver "A Picheira".

A PICHEIRA DE BAIXO (Muras -lugar da Pena da Leira), A PICHEIRA DO REGO (O Viveiró), A PICHEIRA GRANDE A PICHEIRA PEQUENA (Muras -lugar de Bustelo)
Ver "A Picheira".

A PINGUELA (Ambosores)
O termo "pinguela" ven de "pingar", "caer a auga ou o líquido", derivado do latín tardío *pendicare 'estar colgado ou inclinado'.

Pinguela significa "Fío de auga que mana dunha rocha", e tamén "Cano por onde verte auga unha fonte".
O mesmo que "pimpela", Fío de auga que mana dunha rocha. Cf. aquí.
É un topónimo relativamente frecuente, por exemplo no concello veciño de Xermade.

A PRADELLA DO BREXÓN (Irixoa -lugar de Liñeiro)
O apelativo pradella é sinónimo de "pastizal". Canto a "brexón", indicaría "toxo grande". Cf. aquí. Descoñecemos se esta acepción de "brexón" está ou estivo presente nesta zona. De non ser así, tamén podería tratarse dun colectivo de brexo 'terreo sen cultivar e húmedo' (cf.  L. Carré (1979), "Diccionario galego-castelán"). Esta segunda acepción de brexón como zona húmeda semella encaixar mellor neste caso ao ser unha pradella. Nese caso, a etimoloxía de "brexón" remontaría a unha forma céltica *bhre(g)-io, xa estudada por E. Bascuas.
En efecto, E. Bascuas dubida para "brexón" entre unha orixe prerromana, a partir dunha forma céltica *bhre(g)-io, ou nunha orixe romance a partir de viridis 'verde'. Se fose prerromana, o sufixo -ón non viría do latín -onem senón do sufixo celta -ono. Para máis detalles ver  pp. 463 e 469 de E. Bascuas, 2001. "Mondoñedo y Valoría", in "Estudios Mindonienses". Num. 17.

A PRADELLA DO COTÍN (Muras -lugar da Ponte)
Unha "pradella" é un sinónimo de "pastizal". 
O termo "cotín" pode referir a diminutivo de "coto", ou ben a un antigo posuidor, sendo Cuttini o xenitivo de Cuttinus, nome de persoa.

A PRETA (Muras -lugar de Casateita)
Posiblemente co significado de "negra", quer pola cor do terreo ou de "a agra do Preto", polo alcume dun antigo posuidor. 

A RAMALLEIRA (O Burgo)
Lugar frondoso, onde abundan os ramallos, as árbores pequenas ou os arbustos. Cf. aquí.

A REGA
 (A Balsa, Muras -lugar da Cabanela, Muras -lugar da CarballosaMuras -lugar de XelgaizSilán, O Burgo, O Viveiró)
Unha "rega" é definida  como "angostura formada pola unión das faldas de dúas montañas, que costuma ser cauce dun rego (cf. aquí). Sería, por tanto, un "pequeno vale polo que discorre un rego."
É xeralmente admitida unha orixe pre-romana, dunha raíz "paleoeuropea"  *rek-. Para unha análise etimolóxica ampla de "rego", cf. Edelmiro Bascuas aquí.

A QUENLLA (O Viveiró)
Diminutivo de "canle", derivado do latín canicula
Unha acepción que encaixaría é a de "Val estreito e fondo utilizado xeralmente como lugar de paso entre montañas". Cf. aquí.

A REGATA (Muras -lugar da Cabanela, O Burgo, O Viveiró)
Os dicionarios definen "regata" como "valgada", tanto na acepción de "espacio entre dous montes" como na de "regueiro pequeno". Cf. aquí.
A etimoloxía é común coa de "rego", para o que se lle asigna unha orixe na forma prerromana *rek-  (cf. E. Bascuas, "VERBA", 2000). Viría, por tanto, dunha forma *rekatta, co sufixo prerromano -atta.


A REGATEIRA (Muras -lugar de Sanxillao, O Viveiró)
Aínda que non rexistrado nos dicionarios con esta acepción, o topónimo "regateira" refere a "regata" ou conxunto de "regatas", sinónimo de "valgada". Ver "A Regata" para máis detalles.


A REGOÑA (Muras -lugar da Pena da Leira, Muras -lugar da Carballosa)
O apelativo "regoña", derivado de "rega", é definido no dicionario como "baixada dun monte na que costuma haber pastos no verán." Cf. aquí.

A RESTREBADA (O Viveiró -lugar da Restrebada)
Lugar con restrebas, os couces das pallas ou canas de cereal que quedan presas á terra despois da sega.

A REVOLTA DO CHALÁN (O Viveiró)
Unha revolta e unha curva nun camiño ou río. O termo "chalán" refere a "Persoa que trata ou comercia con algunha mercadoría, especialmente con gado".

A RÚA (O Viveiró, O Burgo, Silán)
Este topónimo probablemente corresponde co apelativo "rúa" (‘camiño dentro dunha poboación, rodeado por casas, árbores etc.’ (cf. Dicionario RAG). A etimoloxía sería da forma latina rūga ‘arruga’ (cf. J. Corominas, "Diccionario crítico etimológico castellano e hispánico"), probablemente a través do francés rue. (cf. e.g. E. Rivas Quintas, "Toponimia de Marín". Anexo 18 de Verba. 1982.

A SARRIA (O Viveiró)
Orixe e significado incerto. Posiblemente relacionada coa raiz prelatina e precéltica *sar- “fluír, discorrer”, que dá apelativos, xeralmente hidrónimos, en diferentes linguas indoeuropeas.
Hai varias "Sarria" no norte da península Ibérica.

A SENRA (Muras -lugar de Muras)
Unha "seara" ou "senra" é unha ‘sementeira de cereal’, un campo cultivado. É de orixe prerromana, derivada da forma pre-céltica sénara.

A SILVEIRA VELLA (O Burgo -lugar de Carelle Grande)
O termo "silveira" neste caso non correspondería co conxunto de plantas "silva", senón co significado orixinario en latín de "fraga desbrozada para o cultivo; lugar boscoso".

A SURREIRA (Silán, O Burgo -lugar de Inciñán)
Os termos "surro", "zudre" ou "xurro" teñen dúas acepcións: unha de "líquido que sae dos lugares de depósito, como latrinas e vertedoiros", e outra de "torrente, auga que escorre".
Xeralmente, o significado destes topónimos, non situados en zonas de poboación, correspondería co de "auga que escorre de chuvia, torrente".
Probablemente de "terra que bota surro". Os termos "surro", "zudre" ou "xurro" teñen dúas acepcións: unha de "liquido que sae dos lugares de depósito, como latrinas e vertedoiros", e outra de "torrente, auga que escorre".
Xeralmente, o significado destes topónimos, non situados en zonas de poboación, correspondería co de "auga que escorre de chuvia, torrente".

Neste caso, "surreira" tería a mesma orixe que "xurreira", e significaría, por tanto, un barrizal ou unha corrente de auga que se forma coa chuvia. Cf. aquí.

A SUSANA (O Viveiró -lugar da Susana)
Posible castelanismo por "Susá", e esta de "Vila Susá", "vila de riba" (oposto a "vila de baixo"), tendo "suso" o significado de "enriba, arriba".
No entanto, sen documentación antiga, tampouco se pode descartar unha orixe prerromana, en base á terminación -anna, a mesma que en "cabana" e "pestana".

A TAFONA (O Viveiró)
Muíño de fariña movido por animais de tiro (burro ou mulo).  É unha palabra arábiga, das poucas patrimoniais que conserva o galego. Deriva do árabe tahuna 'moa do muíño; muíño'.
Outro significado é o de lugar onde se coce e vende o pan, mais o máis probable é a outra acepción.

A TARROEIRA (Irixoa)
Podería ter o mesmo significado de "tarrual", lugar onde abundan os"terróns" ou "tarróns", e provir do latín terronaria
Contodo, é preciso destacar que a maioría dos topónimos "Tarroeira" corresponden con núcleos de poboación. Tamén hai ter en conta a coincidencia (ou máis que coincidencia) de varios casos de castros localizados en lugares chamados Tarroeira, tal como ocorre no Vicedo, en Ortoño (Ames), na Baña, etc. Estas "coincidencias" poderían apuntar, talvez, a un significado distinto, talvez en relación coa raíz prerromana *tur- 'altura'.
Alternativamente, o dicionario define "tarroeira" como  'casa terrea, choza, casa de pouco valor'.

A TAÑEIRA (O Burgo)
As "tañeiras" son as grades e tamén os laterais de madeira do carro. Porén,  é un apelativo que non parece encaixar cun uso na toponimia. 
Neste caso, se temos en conta que está situado nunha zona de prados, o mesmo que ocorre con "O Taño" (ver máis adiante), cremos altamente probable a orixe paleoeuropea,  e concretamente coa raíz indoeuropea *ta- 'derreter, fluír". Indicaría, por tanto, unha existencia de "lama, lodo". 
A hipótese da relación coa raíz  indoeuropea *ta- na hidronimia galega basámola no amplo estudo sobre esta raíz levado a cabo por E. Bascuas, en particular da sección adicada ao tema *tan-. Cf. E. Bascuas "Hidronimia y léxico de origen paleoeuropeo en Galicia". 2006.
É de notar que a presencia do sufixo -eira, do latín -aria, non indica unha orixe latina do termo: sería unha hibridación, no senso de que que o apelativos  taño" perduraba nesa época, o mesmo que moitos outros apelativos de orixe paleoeuropea.

A TIÑOSA (Muras -lugar do Cal)
O topónimo "Tiñosa" é de orixe incerta. Á primeira vista, sería derivado de "tiña", nun sentido figurado(p. ex. 'monte pelado'). Alternativamente, podía derivar da base  hidronímica  paleoeuropea *tin-, derivada da raíz *ta- 'derreterse, fluír lentamente'.
Neste caso, semella a priori máis próxima a idea hidronímica, aínda que se volve imposible elexir unha das alternativas sin documentación antiga.
O profesor E. Bascuas analizou estes topónimos "Tiñoso", "Tiñosa", sen inclinarse totalmente pola prerromana , si postula esta orixe para "Tiñaz" (lugar de Guitiriz) e para "Tiñade" (lugar de Ourol). Cf. p.105 de E. Bascuas "Hidronimia y léxico de origen paleoeuropeo en Galicia". 

A TORNA (Silán)
Os topónimos  "Torna", "Torno" e "Retorno" son de orixe prerromana, cun significado de "chorro de auga",  probablemente derivados da raíz hidronímica prerromana *ter- 'frotar, atravesar'.
Ver a entrada específica de blogue >>> aquí para máis detalles.

A TORRE (Silán, Muras -lugar das Cuíñas)
O termo "torre" nestes topónimos non sempre se refere estritamente a torres , senón a casas fidalgas ou de casas grandes, de labradores ricos.

A TRANZADA (O Burgo)
O termo "tranzada" refere a algo disposto en "tranza", "entrelazado". Descoñecemos a que se refere en concreto, aínda que está relacionado léxicamente con outros topónimos "A Tañeira", da mesma parroquia.

A TRENZA (Muras -lugar de Vedille), A TRENZA DA CORREDOIRA (A Balsa)
O apelativo común "trenza" non parece ter moita aplicación na explicación dun topónimo, polo tanto podemos moi seguramente desbotar tal orixe.
Podería explicarse como formada a partir de "Tenza", por influencia do apelativo "trenza". O substantivo "Tenza", derivado do latín tenentia, figura definido nos dicionarios galegos como "cada a súa faixa de terreo que na división periódica dos montes comúns das freguesías lle é adxudicado a cada veciño", ou ben "faixa de terra, segregada doutra maior, por medio de marcos ou fitos e sen intermisión de valado ou parede". En efecto, Gonzalo Navaza rexistra o topónimo "Trenza" na fala do Ourovello, e asígnalle tal orixe (cf. G. Navaza, "A toponimia do Ourovello" - Toponimia de Paderne).
Atopamos outro "A Trenza" en Roupar (Xermade).

A VAGOADA (O Burgo)
Unha vagoada significa pequeno vale.

A VALIÑA (Muras -lugar da Valiña, Silán)
Unha "valiña" é un"vale" pequeno, por veces un lugar chan nunha encosta. O termo "vale" era de xénero feminino antigamente, daí ese diminutivo.

A VEIGA DA CEREIXA (A Balsa)
Este topónimo trátase posibelmente dun hidrónimo de orixe prerromana, tal como se explica de seguido.
Neste caso, relativo a unha zona de veiga, o termo "Cereixa" non parece relacionado co nome común "cereixa", con pouco sentido para un topónimo.  En efecto, o filólogo E. Bascuas asignou aos topónimos "Cereixa" e "Cereixiña" unha orixe nunha forma prerromana paleoeuropea, cun significado de "escuro", derivado dunha das raíces indoeuropeas *kei- 'cor' (xeralmente escura), ou *ker- 'de cor escura, suxo, gris'. Cf. p. 297 de E. Bascuas "Novos estudos de hidronimia paleoeuropea galega", 2014.


A VEIGA DA OLGA (A Balsa)
Dada a súa presenza nunha zona de prados, o termo "olga" posiblemente non corresponda con nome de persoa senón co substantivo galego "olga", para o que se recolle o significado de 'terra de sementeira' (cf. E. Rodriguez, 1958), e un significado similar en portugués "pequena terra de cultivo" (cf. Priberam).
Para Corominas (DCECH) o termo análogo castelán huelga derivaría do celtibérico *ŏlga, indoeuropeo *polkāe. 
Bascuas asígnalle unha orixe na raíz hidronímica *or- a través dunha forma *orga. De feito, Bascuas non desbota a posibilidade de que se trate dunha equivalencia co latín alga ulva, pois hai unha acepción de "ouga" “alga do río” (cf. E. Bascuas "Estudios de hidronimia paleoeuropea gallega"). No caso dp topónimo que nos ocupa, "a veiga da olga", semella plausible esta última interpretación.
Existe outro topónimo veciño chamado "Fonte das Olgas", que parece reforzar as interpretacions hidronímicas de ambos topónimos.

A VEIGAMOL DA TORRE (Silán)
O termo "Veigamol" ten un significado incerto, xa que "mol", no senso de "brando" non parece encaixar, o mesmo que ocorre no caso do topónimo "Lagoa Mol"
Podería provir de Mauri, forma en xenitivo de Maurus, nome dun antigo posuidor.
Hai outro "Veiga Mol" en Vilacampa (O Valadouro).

A VEIGAMOL DE VILARIÑO (Silán)
Para"Veigamol", ver "A Veigamol da Torre". Para "Vilariño", ver "O Vilar".

A VEIGORNA (Muras -lugar de Prado, Muras -lugar da Cabana)
Posiblemente relativo a "Veiga", de orixe prelatina. O elemento -orna, neste caso sufixo, tamén pode derivar dunha orixe prelatina. Cf. aquí.
Repárese a posible relación sufixal con "bitorna", outro topónimo de orixe e significado incerto.

A VENTÁ DO CURISCADO (Irixoa)
Este é o nome dunha valgada, posibelmente por iso se chame "ventá". Canto a "Curiscado", ver "A Curiscada".

A VERNIXA (Muras -lugar de Leganitos)
Este topónimo, correspondente a unha zona de prados, é de orixe celta, derivado do celta verna 'ameneiro', e significaría algo como "ameneiral". 
En efecto, Bascuas, nos seus estudos sobre a hidronimia paleoeuropea galega, estudou os formados a partir da raíz indoeuropea *(a)wer- 'auga, chuvia, río', incluíndo os derivados do celta verna, entre os cales inclúe Vernes (Carballo), Bernés (Neda), así como un Uernesa, atestado en 1227, e como flumen Uernes en 997. Cf. p. 131 e ss. de E. Bascuas "Novos estudos de hidronimia paleoeuropea galega", 2014.
Tendo en conta o atestamento de Vernesa ou Vernisa, a forma "Vernixa" encaixa perfectamente nesta serie de derivados de verna, e sería probabelmente derivada de *Vernisia, co común sufixo -ia.

Non é este un topónimo illado derivado de verna xa que, alén dos mencionados, a Mariña temos tamén a "Pena da Cataverna", que podería ter esa orixe (cf. blog aquí).

A VESURA (Silán, Muras -lugar de Debodas, Muras -lugar de Suaschousas, Muras -lugar de Xelgaiz, Muras -lugar do Pico dos Paraños, Muras -lugar da Casavella, Muras -lugar do Coto), A VESURA PEQUENA (Muras -lugar de Bestemuz)
O termo "vesura" é un topónimo moi abundante en Galiza, aínda que con significado incerto.
Posiblemente derivado de "vesar", "arar profundamente, virando a terra, de modo que a tona e o terrón vaian para o fondo do rego". Cf. aquí.
Alternativamente de "avesura", relativo a lugar vesío. Este significado parece reforzarse co topónimo "O Alto da Vesura", no lugar do Coto (Muras).

A VOLTA DO AMEIXÓN (Muras -lugar de Leganitos)
O nome "ameixón" podería estar relacionado  co verbo "ameixoar" ("xuntar as ovellas, as galiñas, etc). 
Tampouco podemos rexeitar a hipótese de "a volta" se referir a un regato, e indicaría "volta do río" na que abundaba o "meixón" (a cría da anguía, tan apreciada na actualidade).

A XAMPOLA (A Balsa)
Posibelmente referida ao "terra Xan Pola", sendo "Xan Polo" o nome dun antigo posuidor.

A XIMIEGA (A Balsa)
Orixe e significado incerto. Aventuramos unha posible relación co termo castelán "Samaniego" ou "Simaniego". Conxeturamos tamén que a raíz "xim-" estea relacionada con outros topónimos discutidos, tais como "Ximará. O sufixo -ega podería indicar unha orixe prelatina *-eka ou *-ka, aínda que tamén pode ser latina ou incluso xermánica.

A XIRA (Muras -lugar de Furco, Muras -lugar de Bustelo, Muras -lugar de Santar de Riba), A XIRA LONGA (Muras -lugar de Parapar, Muras -lugar do Cal)
Unha xira é un terreo de labradío estreito e pequeno, posiblemente sendo xira no sentido de paseo. 

A XIRA DAS ADRAS (Muras -lugar de Vedille)
Finca longa e estreita ("xira"), procedente dun reparto ("adra").

A XUNQUEIROÁ (Silán)
Diminutivo de xunqueira, lugar onde abunda o xunco.

A XURREIRA (varios)
O topónimo "Xurreira" é frecuente no concello de Muras e en toda a zona, en lugares de prados, referido a "barrizal ", "lugar onde escorre a auga". Cf. aquí.
Os termos "surro", "zudre" ou "xurro" teñen dúas acepcións: unha de "liquido que sae dos lugares de depósito, como latrinas e vertedoiros", e outra de "torrente, auga que escorre".

A XURROSA (O Viveiró -lugar de Xurrosa)
Lugar onde abundan as xurreiras. Ver "A Xurreira".

ABELEDO (Muras -lugar de Abeledo)
Terreo onde abundan as abeleiras.

AGRESTE (O Burgo)
Sendo o nome dun núcleo poboacional, non cremos que derive do adxectivo agreste senón posiblemente de (uilla) Agresti, dun antigo posuidor de nome Agrestus.
Porén, descoñecemos casos documentados en Galiza dese antropónimo.

ALBELO (O Burgo)
O termo "albelo" pode referir a unha clase de bidueiro, ou tamén ao caracter tirando a branco da cor do terreo (talvez pola existencia de barro ou caolín, aínda que non podemos confirmalo).

ANAS (Silán)
Posiblemente derivado do hidrónimo prerromano *an(n)a- 'lodo,  charco, pantano, auga'Eligio Rivas ("A auga na natureza") esténdese sobre a partícula indoeuropea *ana, ‘auga’, presente en "Guadiana" e noutros río. Cita unha Anna Velha en Olhao (Portugal). 
Ver >>> Rego do Aro  para máis detalle sobre topónimos relacionados, como "Anido", "Aneiro", "Anellada", "Pena Dana".

Alternativamente, aínda que pouco probable, tampouco se pode descartar un "(terras) anas", referido a Ana como nome dunha antiga posuidora.

AREALBA (Irixoa -lugar de Arealba)
De "Area Alba", 'area branca'. 
Alternativamente, podería estar relacionado coa raíz prerromana *alb-/*alp- asociada a orónimos. No entanto, sen probas documentais ou xeo/orográficas que apuntasen para esta hipótese, a priori asumimos que se trata do significado transparente de "area branca".

AS ABILLEIRAS (A Balsa)
O termo "abelleira" significa o mesmo que "colmea" ou "enxame". Portanto, o topónimo indicaría "lugar onde hai colocadas colmeas". Polo xeral o lugar estaba cercado, para protexer as colmeas dos animais, e un tanto lonxe da poboación.

Alternativamente, "abelleira" tamén podería referir á "herba abelleira" (melissa oficinalis), aínda que non sexa a opción máis probábel.

AS ACEAS DE GATO (Muras -lugar da Ponte)
Unha "acea" é un muíño fariñeiro que move a auga por medio dunha gran roda colocada verticalmente.
O termo "Gato" neste contexto refere a un posuidor, quer por apelido ou por alcume.

AS ADRAS (Muras -lugar de Vedille)
Ver "A Adra".

AS AGUIAS (Muras -lugar das Aguias)
Topónimo transparente, relativo á ave de presa.

AS AIRAS DO COCHÓN (Silán)
Os termos "aira", e "eira" designan un "sitio chan próximo á casa, onde se mallan os cereais, se secan os legumes etc".
O termo "cochón" pode significar "pedazo de terreo labradío de certa extensión". Tamén pode vir de alcume despectivo, aumentativo de "cocho" ("porco"). Tamén pode ser unha deturpación de "cachón" (fervenza), aínda que descoñecemos o lugar.

AS ARUXEIRAS (A Balsa)
Significado incerto. Talvez de "terras aruxeiras", posiblemente relativas a "aruxo" (lixo, pequena partícula que se mete no ollo e produce molestias).
Existen topónimos galegos relacionados tais como "O Aruxo", "Aroxa", "Arexa". Dados eses topónimos, posiblemente este topónimo se relacione coa raíz hidronímica prerromana *ar-, presente en moitos ríos europeos, e relativamente común noutros topónimos galegos. 
Ver a entrada específica sobre Rego do Aro >>>> aquí.

AS BALOCAS (A Balsa)
O termo "baloca" designa castaña ou pataca. 
Alternativamente, de "valocas", derivado de vale.

AS BALOIRAS (O Burgo)
Posiblemente grafía alternativa por "valoiras", derivado de vale (lembremos que antigamente, vale era de xénero femenino), o mesmo que "costoira" de costa e "fontoira" de fonte.

O significado real é discutido. Hai quen encontra "-oira" como un simple sufixo, e hai quen o deriva de "ouro", ben en todos os casos, ou ben en casos específicos. Para ver un resumo das hipóteses, ver o artigo de Cabeza Quiles aquí.

AS BARGAÑAS (A Balsa -lugar das Bargañas)
Topónimo de orixe  prelatina. Poderia ter un significado de "lugar cercado, valado", aínda que hai varias teorías canto á raíz concreta. Aínda que algúns autores lle dan orixe latina, é maiormente aceptada a orixe prelatina. De feito, a terminación -aña < *-an-ia,  é frecuente na hidronimia paleoeuropea, 
Esta orixe prerromana é a sostida, entre outros, por Bascuas, quen analizou detalladamente toda a serie Varga/Barga, Vargo/Bargo. Bascuas diferencia a etimoloxía segundo os tres significados principais de varga/barga: 1) lugar que se encharca (< *war-i-ka , de *war- 'auga, humidade'), 2) laxe, valado (*wer-gh-, de *wer 'torcer, virar'), 3) choza.
Esta serie Varga, Vargo foi detalladamente analizada por Bascuas, que incluíu este topónimo concreto "As Bargañas", e que o interpretou como un derivado prelatino en -ia de *vargana, que xeralmente indicaría "valado" ou "cercado" (e polo tanto de *wer-gh-). Cf. p. 160 de E. Bascuas "Novos estudos de hidronimia paleoeuropea galega", 2014.
En efecto, Bascuas resalta a homonimia existente nos topónimos Varga/Barga, que poden proceder tanto de *varga como de *vargana, e o mesmo para Vargo/Bargo. No caso que nos ocupa, é clara a orixe nun *Vargania, polo que é máis probabel a interpretación indicada de "lugar valado", "lugar cercado".


AS BITORNAS ( Muras -lugar de Suaschousas)
Ver "A Bitorna".

AS BUGALLAS (Silán)
A "bugalla" é a "excrecencia arredondada que se forma en certos vexetais debido a infestación de insectos parásitos". Descoñecemos o significado que intenta transmitir no topónimo.
Podería vir do apelido "Bugallo" do posuidor.

AS CABURNAS (Irixoa, Muras -lugar do Rego da Parede)
Significado e orixe incertas. Hipotetízase cunha raíz prerromana *cabur- 'castrón, macho cabrío', tamén presente no Piamonte e nas Illas Británicas.
No Piamonte, "caburna" significa "cabana" e tamén "outeiro". Cf. aquí.En Asturias tamén se recolle "caburno" e "caburna". En particular, "caborno" tén un significado de "tronco oco, de castiñeiro ou carballo". Cf. aquí.
Cremos que é preciso ter tamén en conta a alternativa de que estea relacionado co latín cava 'cova'.
Hai outro topónimo "As Caburnas" nas Somozas e "A Caborna" en Cervo.

AS CORRIPAS (O Burgo)
Ver "A Corripa".

AS CORTIÑAS (O Viveiró)
Ver "A Cortiña".

AS COVELAS (Muras -lugar das Covelas, Silán, O Burgo)
Ver "A Covela".

AS CUÍÑAS (Muras -lugar das Cuíñas)
A orixe do termo "cuíña" é discutida, aínda que probablemente corresponda co apelativo "cuíña" 'pequena elevación de terreo'. Esta é a orixe que lle asigna tamén P. Martínez Lema. Eladio Rodríguez recolle este significado como forma aínda viva en Abadín e Parga, definíndoa como "colina", e Constantino García tamén o rexistrou en Laxe, co significado "lomba"  (cf. aquí).
Hai outras teorías, como derivalo do latín colina ou culina, co significado de "cociña" (cf. aquí), co argumento de ser improbable que derive do latín collina, pois non se perde o dobre l. 
Outra teoría alternativa é a de Elixio Rivas e Cabeza Quiles, que explican os diversos Cuíña / Cuña do territorio galego como derivados dunha raíz oronímica preindoeuropea  *con / *cun "rocha, prominencia, altura". Finalmente, Nicandro Ares apunta a posibilidade de derivar do apelativo "coíña", no senso de "col nova". Porén, crémolo improbable, pois un apelativo tan común, que sería anecdótico, non pode ter tantas ocorrencias na toponimia galega. Outra alternativa que propón N. Ares é a de "coia", o termo prerromano.

AS ESTIBADAS (Silán)
Ver "A Estibada".

AS FOLGUEIRAS (O Burgo)
Lugar onde abundan os felgos.

AS FIOSAS (Silán)
O termo "fiosa" indicaría abundancia de "feo", herba de pasto. Aínda que o dicionario dalle un significado máis específico "lugar resgardado cerca dos cumes, ás veces coincidente con prado" (cf. aquí). Porén, non cremos sexa o caso senón que ten o significado etimolóxico, de feito existe tamén en Muras a "Fonte dos feás".

AS FORCADAS (Muras -lugar de Musdradas)
Termo relativo a unha bifurcación (de río, camiño, cordal). 
É un topónimo relativamente frecuente en Galiza (con formas como "Forcada", "Forcadela", "Forcadiña"), polo que non pode ser referido ao aparello "forcada" ou "forqueta", pois sería un topónimo anecdótico e non encaixaría con esa frecuencia.

AS FURNAS (Silán)
Ver "A Furna Grande".

AS GALLAS (O Burgo)
Este topónimo posiblemente teñan unha orixe no tema prerromano *kal(l)- 'rocha'. 

Ver "A Pena da Cataverna" >> aquí para máis detalles.

AS GOLPILLEIRAS (Muras -lugar da Rega)
Unha "golpilleira" é un covil de golpes ("raposos").

AS INFESTAS (Silán)
Os termos "infesta" e "enfesta"  defíneos o dicionario como "lugares elevados", do latín infestus ‘erguido’, o termo enfesta ou infesta está definido como ‘pico ou cumio’".

AS INSUAS (O Sisto)
Do latín insula. É interesante remarcar que, tanto no portugués como no galego, "insua" xeralmente refere a terreo rodeado en parte pola auga, xeralmente por un río, podendo ser unha península no río, ou incluso un lugar no medio de dous ríos. 

AS LAMÉSTRICAS (Muras -lugar de Curralvello)
Os termos "lamestra", "laméstriga" e "laméstrica" deriva de "lama", termo de orixe prelatina. Nestes casos, "lama"  ten o significado de "terreo de pastos para o gado". O sufixo -estra, tamén de orixe prelatina, corresponde co sufixo latino -astra, con significado pexorativo.
É un termo relativamente frecuente na toponimia galega, así, encontramos "As Lamestras" en Morás (Xove).

AS LANCHAS (Muras -lugar de Abeledo)
O termo "lancha", alén do significado náutico, ten outro significado de "laxe", que posiblemente sexa o deste topónimo.

AS MALATAS (Muras -lugar de Casateita)
Posiblemente  relativo a  "leprosos".
Ver entrada específica para máis detalle nesta ligazón.

AS MEDOÑAS (Muras -lugar de Musdradas)
Ver "A Medoña".

AS MEIXOSAS (Muras -lugar de Xelgaiz)
Probablemente, de "(agra) meixosa", indicando lugar onde abundaba o "meixón", a cría da anguía, no regato que pasa pola zona. 

AS MESTAS DO REGO (Muras -lugar da Curiscada), AS MESTAS DO RÍO (Silán)
"Mestas" ven de (aquas) mixtas ("mesturadas"). Hai tamén duas "Mestas" en Asturias, "Las Mestas" en Ast. e Cáceres, río das Mestas (A Coruña), Ambasmestas (León), dous Entranbasmestas en Cantabria. En todos estes lugares mestúranse  as augas de dous ou máis ríos ou regatos (cf. aquí).

AS MOAS (Silán)
Ver "A Moa".

AS PALLOSAS (Muras -lugar de Santar de Riba)
Lugar onde abunda a palla.

AS PANDAS (Muras -lugar das Pandas)
Ver "A Panda".

AS PARAÑOLAS (Muras -lugar da Volta)
O termo "parañola" corresponde ao diminutivo de "paraño". Ver "O Pico dos Paraños".

AS PENAS ARDIÑEIRAS (Muras -lugar da Balsa)
O topónimo "Ardiñeira" posiblemente derive do elemento hidronímico paleoeuropeo (precelta) *ard-,  formado da raíz indoeuropea *er- 'fluír, moverse'.  Bascuas estudou esta forma na toponimia galega (cf. p. 58 de E. Bascuas "Estudios de hidronimia paleoeuropea gallega"). 
Alternativamente, podería derivar do céltico ard 'alto', relacionado co latín arduus 'empinado, escarpado', e ademais encaixarían neste caso. No entanto, E. Bascuas indica que non está demostrada a difusión de tal termo na Gallaecia.
Outros exemplos desta forma *ard- en Galiza son os topónimos  "Ardeleiro", a maioría relativos á hidronimia.

AS PENAS DAS VIELAS (Muras -lugar das Ucheiras, Muras -lugar da Cabanela, Muras -lugar da Abelaira)
O termo "viela" ten varios significados. Neste caso sería talvez diminutivo de vía, "pequena vía". Cf. aquí.

AS PENAS DO CAMPO DAS ABRÓTIGAS (Muras -lugar das Cuíñas)
Unha "abrotia", "abrótiga" ou "abrótega" é unha "planta herbácea medicinal e   ornamental, da familia das liliáceas".

AS PENAS DO FARNEL (Irixoa)
O termo "Farnel" posiblemente sexa o mesmo que "farnelo", un tipo de planta silvestre da familia das quenopodiáceas (Chenopodium album).
Alternativamente, de "farnar" 'desprenderse o polen dos cereais', metaforicamente no senso de "poeiras", que soltan pó.

AS PICHEIRAS (O Viveiró)
Ver "A Picheira".

AS PICHOCAS (Silán)
Unha "pichoca" é definida polo dicionario como "biquela", "picho". Posiblemente, no campo toponímico teña un significado similar a "picheira". Ver "A Picheira".

AS REBOIRAS (O Burgo)
Do latín vulgar roboria, "carballo".
Non se conservou no galego actual, excepto no caso de "rebolo", carballo que ten nas follas unha pubescencia branca, e tamén os  carballos novos.
No dicionario de Aguirre "reboira" figura como  ‘rebolta’ (camiño de volta, o máis longo).

AS REGOÑAS (O Burgo, Irixoa, O Viveiró, O Sisto)
Ver "A Regoña".

AS RIFERTAS (Ambosores)
Grafía alternativa por "refertas". 
O termo "referta" significa "liorta, rifa"; por tanto, referiría posiblemente a refertas ocorridas quer no lugar ou pola posesión do lugar.

AS ROCIÑAS (O Viveiró)
Diminutivo de  "(monte das) rozas", monte que se cava para cultivalo con trigo ou centeo". 

AS TERCIAS (O Sisto, A Balsa, Muras -lugar da Pena da Leira)
Posiblemente derivado dunha partilla de finca efectuada a tercias. Alternativamente, indicaría que a orixe da posesión da finca foi no "terzo" da herdanza que as leis deixan á libre disposición do testador.
É un topónimo frecuente, así atopámolo por exemplo en Alfoz, no Vicedo, Viveiro, etc.

AS UCHEIRAS (Muras -lugar das Ucheiras)
As "ucheiras" son as pedras do forno. Talvez estea referido aos esteos (pedras laterais) dun dolmen, por veces tamén referido como furna ou "furna dos mouros".
Existe outro "Ucheiras" en Ourol.

AS VEIGAS DE XILLAO (Muras -lugar de Leganitos)
O antropónimo "Xillao" (do latín Iulianus) indicaría o antigo posuidor de tais veigas.

AS VEIGORNAS (Muras -lugar de Bestemuz)
Ver "A Veigorna".

AS VERDELLAS (O Burgo)
De "(terras) verdellas", diminutivo de "verde".

AS VISPEIRAS (Irixoa -lugar do Couce)
Probablemente de "vespeiras", onde abundan as vespas. 
Alternativamente, de "(terras) bispeiras", terras do bispo.

AS XANEIRAS (Muras -lugar de Freán)
Talvez de "(terras) xaneiras" no senso de "terras de Xan". Alternativamente, tamén poden derivar do alcume "xaneiro" dun antigo posuidor.

ASTANTE (O Viveiró -lugar de Astante)
Tamén grafado "A Estante". Talvez derivada de (uilla) Astanti, dun antigo posuidor chamado Astantus. Porén, non hai documentación que o confirme nin está documentado este antropónimo na Hispania.

BAAMONDE (O Burgo)
De *(uilla) Badamundi, forma en xenitivo de Badamundusnome do antigo posuidor da uilla ("explotación agrícola"), nome de orixe xermánica. En efecto, o ilustre J. M. Piel, que menciona este "Baamonde" específico de Muras, e o interpreta como derivado dos temas *badu 'combate' e munds  'protección'. Cf. p. 379, J. Piel "Os nomes germánicos na toponímia portuguesa" in "Boletim de filologia", Tomo VII. 

É importante notar que a orixe xermánica do nome non indica que o posuidor fose desa orixe, xa que estes nomes foron populares na Idade Media.

BAGOS DA CASA (Muras -lugar de Brías)
De "terreos vagos", do latín vacuus, Os dicionarios danlle as acepcións de " terreos incultos", "terreos sen propietario", e, finalmente, a que encaixa perfectamente neste caso: "terreos sen produción que se destina a servizos agrícolas, como os currais, as eiras". Cf. aquí.
Por todo o anterior, a grafía correcta sería con "v", "Vagos da Casa".

BAXÍN (Muras -lugar de Baxín)
De *(uilla) Baginiforma en xenitivo de Baginusnome do antigo posuidor da uilla ("explotación agrícola"), nome de orixe céltica.
Existe outro lugar "Baxín" no veciño Roupar (Muras).

BESTEMUZ (Muras -lugar de Bestemuz)
Posibelmente de Bustu Bermudici, un "busto" dun posuidor chamado posiblemente Bermudicus, aínda que sería preciso confirmalo documentalmente.
Un "busto" é un lugar para pasto, "rabaño de gando vacún" ou "curral de bois e vacas", xeralmente no monte, lonxe das poboacións. Ver "Bustelo" para máis detalles.

BOUZOA (Muras -lugar de Casateita)
O topónimo "Bouzoa" constitúe un diminutivo co sufixo -ŏla de "bouza". Cf. C. Pérez Capelo, "Toponimia e variación dialectal en galego. Os topónimos rematados en -oa, -oá, -úa, -uá". 2015.
Canto a "bouza", comunmente refere un 'terreo inculto poboado de mato, como toxos, xestas, uces etc.' (cf. bouza no DRAG).

BRÍAS (Muras -lugar de Brías)
O filólogo Bascuas explicou o topónimo "Brías" a partir da raíz prelatina  *bri-,  relacionada co céltico *breino "xunco" (cf. E. Bascuas, 2001. "Mondoñedo y Valoría", in "Estudios Mindonienses". Num. 17. Ver pp. 450 e ss).
Autores como F. Villar derivárono do céltico *briga; no entanto, semella case imposíbel tal como xustificou Bascuas no estudo indicado.

BUSTATE (A Balsa -lugar de Bustate)
De *Bustu Tattae, ou *Bustu Tatti, un "busto" dun posuidor chamado talvez Tatta  ou Tattus, aínda que calquera das dúas alternativas do antropónimo son incertas, ao ser incomún o xenitivo latino -ae ao nome xermánico e ao non haber rexistros suficientes do antropónimo Tattus.
O que é seguro é a presencia da raíz "busto", que é un lugar para pasto, "rabaño de gando vacún" ou "curral de bois e vacas", xeralmente no monte, lonxe das poboacións. Ver "Bustelo" para máis detalles.

BUSTELO (Muras -lugar de Bustelo)
Diminutivo de "busto", lugar para pasto, posiblemente con cortes, para "rabaño de gando vacún" ou "curral de bois e vacas", xeralmente no monte, lonxe das poboacións.
J. M. Piel matizou que especialmente se refire a “pastos altos, pastos de verán”, citando a Sarmiento, que xa adiantaba as mesmas ideas.
Gonzalo Navaza, na súa Toponimia de Catoira, di que os topónimos "Busto" e "Bustelo" naceron na Alta Idade Media como granxas ao cargo dunha familia de servos que coidaba os rabaños dun señor. Neste sentido, e seguindo a J.J. Moralejo, Cossué deriva bustum do composto proto-céltico *bou-st-om 'estáncia (para/de) vacas' (cf. aquí), á súa vez derivado da raíz indoeuropea  *gwōw- 'vaca' (IEW: 482).

CAL DO BAÑO (O Burgo)
O termo "Cal" indica un cauce ou espazo de terra, formada pola parte baixa de dúas montañas ou por alturas poco distantes entre si.
No caso de "O Baño", talvez podería vir do significado directo, aínda que non acostuma ser o máis probábel. Hai rexistrado o caso de "O baño" procedente de Ovanio, termo que se deriva da raíz hidronímica indoeuropea *ap-/ab-. Cf. JJ Moralejo aquí.

CAMIÑO DE SAAMIL (Muras -lugar de Vedille)
O termo "Saamil" deriva de (agru) Salamiri, agro pertencente a un antigo posuidor chamado Salamirus.

CAMIÑO DO MEITÍN (Muras -lugar de Debodas)
O termo "Meitín" deriva de (agru) Mactini, dun posuidor Mactinus, nome de orixe xermánica.  Cf. aquí.

CANDEDO (Muras -lugar de Xelgaiz)
O termo "candedo" indica un garabullal, un lugar onde hai "candos" ("garabullos", "guizos"). Cf. aquí. Cf. E. Rivas Quintas (2001).
En Galicia rexístranse outros topónimos relacionados:  Candaedo, Candaendo, a Canda, o Candal, Candaoso, Candaosa, etc. En Asturias, León e Zamora existen as formas correspondentes Cándano, Cándana, Candanal, etc.

CANTALARRANA (O Burgo)
A orixe obvia, dun castelanismo, parece difícil se temos en conta a abundancia deste topónimo por toda a xeografía galega.
Podería provir dunha voz prelatina, formada a partir da raíces *kant- (relacionado con "canto, borde", "beira de río con coios")  + *arn- (relacionado con "río").
Cf. aquí e aquí para maior detalle.

CAPÓN (O Viveiró)
Posibelmente de *(uilla) Capponiiforma en xenitivo de Capponiusnome do antigo posuidor da uilla ("explotación agrícola"). Contodo, é apenas unha posibilidade, descoñecemos a existencia documental na Península Ibérica deste antropónimo.

CARELLE GRANDE (O Burgo -lugar de Carelle Grande)
O termo "Carelle" deriva de (uilla) Carellii,  forma en xenitivo de Carellius, o nome dun antigo posuidor da uilla ("explotación agrícola").
Para Joseph Piel viría de (uilla) Carilli, forma en xenitivo de Carillus (cf. J. Piel. "Nomes de possessores latino-Cristãos". Biblos).

CARRACEDO (O Burgo)
Lugar onde abundan os carrizos ("canaveiras").

CARREGO (Irixoa -lugar do Couce)
Se for con "e" pechado, "carrego" correspondería coa acción de carrexar. Porén, este nome figura transcrito con "e" aberto, polo que, de ser certa tal transcrición, non estaría relacionado co termo "carrego" nese senso.
Non cremos que proveña dun "Cas Rego" (<"Casa Rego") ao non ser un núcleo poboacional.
Alternativamente, podemos interpretado en base á raíz *kar- aposta ao termo "rego", que indicaría un estilo de "rego das pedras".

CASALDAR (A Balsa)
Posiblemente de Casa Aldarii, dun antigo posuidor chamado Aldarius.

CASATEITA (Muras -lugar de Casateita)
De "Casa teita", casa tellada. Nótese que, o "tellado" podía ser de palla, e sería necesario renovar o teito  (teitear) de cada 15 anos, con palla nova de centeo (un grosor duns 40cm, cf. aquí). 
Hai outros lugares con nome similar como "Casateite", nas Grañas do Sor.
En canto á evolución da terminación, de -a para -e, non é un fenómeno extraño, non  implicaría unha orixe en xenitivo.

CASTRO DO CASTRILLÁN (O Burgo)
O termo "Castrillán" derivaria de Castru Iuliani, dun posuidor chamado Iulianus.

CASTROSOL (Silán)
O termo "Castrosol" derivaría de Castru Sauli, dun posuidor chamado Saulus.

CONGOSTRA DA REVOLTIÑA (O Viveiró), CONGOSTRA DO MONTE (O Viveiró)
Ver "A Congostra Vella".

CORNIDO DE BAIXO (Silán), CORNIDO DE RIBA (Silán)
Un "cornido", segundo Sarmiento, derivaría de cornu, e sería un lugar onde abunda a "cerdeira silvestre", denominación científica Sorbus aucuparia.
Porén, outros autores poñen en dúbida esta hipótese. Gonzalo Navaza, recoñecendo esta dúbida, apunta a un termo derivado de "corno" nun senso metafórico orográfico. Cf. aquí.
Alternativamente, Cabeza Quiles interpréta os topónimos Corn-, Carn- como de orixe céltica ou precéltica, derivado do tema *kar- 'pedra, zona rochosa'. Cf. F. Cabeza "A toponimia celta de Galicia", 2014.

CORUXOS (O Viveiró -lugar dos Coruxos)
Posiblemente non referido á ave "coruxo" senón derivado do tema prelatino *kor-/*kar "monte, altura". 
Cabeza Quiles deriva estes topónimos do tema prerromano *kar- 'pedra, zona rochosa'. Cf. F. Cabeza "Os nomes de lugar", 1992.

COUCE DOS MUROS (Ambosores)
O termo "couce" ten múltiples acepcións. Nestes casos viría de calce "calcañar", e designa por analoxía un "sitio de forma semicircular que remata en terraplén ou baixada pronunciada". 
Tamén Rivas Quintas indica que o topónimo couce aparece con frecuencia cun sentido topográfico de ‘fondal’, “base de monte” (cf. E. Rivas, "Lingua galega, historia e fenomenoloxía". 1989). 

COUCE MOURO (Muras)
Para o termo "couce", ver "Couce dos Muros".
En canto a "Mouro", é importante notar que este lugar tamén se chama "Couce de Xan Mouro". Por tanto, parece que neste caso o termo "Mouro" ven do apelido ou alcume dun antigo posuidor.

COUSO (Muras -lugar de Xelgaiz)
Un "couso", do latín medieval causu, é un sitio coutado, para actividade específica, que moitas veces refería a un foxo para caza de alimarias (maiormente lobos). Esta é a acepción que mellor parece encaixar para o topónimo, a falta de información que o confirme ou o desminta.
O apelativo "couso" ten tamén as acepcions de "sitio para facer cacería, xustas", e a de "horta pequena", que igualmente encaixarían, aínda que non tan ben.
CUNTUMIL DE BAIXO (Muras -lugar das Aguias)
"Cuntumil" deriva de (agru) Cuntemiri, dun posuidor Cuntemirus ou Gundemirus, nome de orixe xermánica. 

ENTRE OS RELOS (O Burgo)
Significado incerto por descoñecimento do lugar. Unha acepción é a de "muíño relo", un tipo de muíño primitivo, "cale que leva a auga da represa ao muíño ou aos canos de regadío". Cf. aquí.

ENTRELOSXISTRÁS (O Viveiró)
Lugar entre "xistrás". O termo "xistral", tendo en conta a acepción de "xistra" como planta, a 'meum athamanticum' (cf. aquí), e por tanto "Xistral" podería indicar un abundancial de "xistra". Esta foi xa a interpretación de Sarmiento para este topónimo, que recolleu como "Sistral" no século XVIII (cf. aquí).
Alternativamente, o termo "Xistral" está recollido por E. Rivas como "canteira de xistra ou lousa" (cf. aquí).
Finalmente, tamén como interpretación alternativa, Cabeza Quiles considérao como variante de "Xestal" (cf. p. 437 de F. Cabeza, "Os Nomes da Terra").

ESCOIRAS DE BAIXO (Silán)
A "escoira" ou "escoura", é o refugallo de pedra, ou a pedra de cor do ferro. Cf. aquí.

FONTE DA ALBUGA (Muras -lugar de Baxín, Muras -lugar de Suaschousas)
Ver "A Fonte da Albuga".

FONTE DO ENCANTO (Muras -lugar de Boca da Grande)
Ver "A Pena do Encanto".

FELLE DE ABAIXO  (Irixoa), FELLE DE ARRIBA  (Irixoa)
De *(agru) Fidelii, forma en xenitivo Fidelius, o antigo posuidor, nome de orixe latina.

FREÁN
 (Muras -lugar de Freán)
De *(uilla) Fridani, forma en xenitivo de Fridus (ou de *Fridanus, aínda que isto levaríanos unha páxina de discusión), nome do antigo posuidor da uilla ("explotación agrícola"), nome de orixe xermánica.

FONTE DO FIXÓN (O Viveiró)
Probablemente derive de "foxón", aumentativo de "foxo" (furada)
A evolución foxón>fixón non é extraña en galego, o "o" átono evolúe para "i" ao ir seguido de palatal; así, existen topónimos como "Fixoa", de "foxoa" e "Fixouco" de "foxouco".

FURCO (Muras -lugar de Furco)
O termo "furco" ten varias acepcións. Neste caso, a máis probábel sería a de "foxo, furaco" (cf. Dicionário Estravis,  e tamén E. Rivas "Frampas").

GOIBETAS (O Burgo)
Derivado de "goiba", especie de formón acanalado.  En portugués chámase goivete. En asturiano aínda se conserva, coa forma "gubieta".
A aplicación á toponimia pode corresponder cunha acepción de "goiva" en portugués:  Passo estreito e profundo de corrente de água.

GUIMARÁS (Muras -lugar de Guimarás)
De *(uilla) Uimaranis, forma en xenitivo de Uimara, nome do antigo posuidor da uilla ("explotación agrícola"), nome de orixe xermánica. 

GONTELLE (O Burgo)
De (agru) Guntildi, forma en xenitivo de Guntildusnome do antigo posuidor da uilla ("explotación agrícola")nome de orixe xermánica. 

INCIÑÁN (O Burgo -lugar de Inciñán)
De (uilla) Ansilanis, unha uilla (explotación agrícola) altomedieval pertencente a Ansila, nome de orixe xermánica. 
Neste caso coidamos que se poden descartar relacións con "enciño" e con "enciñeira", pois encaixarían mal nun topónimo correspondente a un núcleo de poboación.

IRIXOA (Irixoa)
Do latín ecclesiola "igrexa pequena".

LEGANITOS (Muras -lugar de Leganitos)
O termo "Leganitos" parece ter unha orixe prerromana. Así,  Coromines relaciónao co castelán légamo,  légano "barro pegadizo".
Para os termos casteláns légamo,  légano hai quen lles asigna unha orixe no indoeuropeo *legh- "deitarse" (cf aquí), talvez relacionados co céltico *lega 'sedimento, capa' (cf. aquí).
Como topónimos relacionados aparecen "Legomorto" en Benquerencia (Barreiros), Leganitos e Leganés en Madrid, así como Leganiel en Cuenca.

MALAMOL (O Viveiró)
Posiblemente derivado da raíz prerromana *mal- "pena, rocha, altura".

MANZOI (O Viveiró -lugar de Manzoi)
Hai unanimidade en atribuírlle a este nome unha orixe nun antropónimo, nun nome de posesor. No entanto, hai varias opinións canto a cal sería o nome que o orixinou.
Podería vir de (uilla) Macedonii, dun antigo posuidor chamado ou alcumado  MacedoniusExisten outro Manzoi en Carballido (Lugo), así como outros chamados Mazón e Mazoi. A nasalidade da primeira sílaba non é un feito extraordinario, ocorre por exemplo en "menciña".
No caso de Santalla de Mazoi, figura atestado como Macedoni no ano 760  e , así como Maceoi no 1088 (cf. "Nomenclator toponímico Medieval da diócese de Lugo", in Lucensia núm. 5, 1992).
Segundo E. Bascuas, podería tratarse de lexionarios macedonios (cf. aquí).

Alternativamente, segundo J. M. Piel tería a orixe en (uilla) Mansoi, indicando que, aínda sendo de orixe xermánica, estaría formado coa raíz *mans- derivaría do adxectivo latino mansus. Cf. p. 39&40 de J. M. PIEL, "Os nomes germânicos na toponímina portuguesa" in "Boletim de filologia", Tomo V.

Hai quen postula unha orixe alternativa en (uilla) Mancionii, dun posesor chamado Mancius, nome persoal prerromano. Esta hipótese xurde a partir de que o "Manzoi" do concello de Lugo figura coa forma Mançoe na documentación catedral de Lugo  no século XV ".. Ruy Fernandes de Mançoe, notario publico da dita çiudade de Lugo .."  (cf. M. L. Albertos, 1966. "La onomástica personal primitiva de Hispania Tarraconense y Bética"). Porén, é improbábel tratándose dun nome somente rexistrado na Galia Cisalpina, en canto que Macedoni si figura rexistrado en Galiza, tal como se indicou.

MIRANDA (Muras -lugar de Caraceiro, Muras -lugar de Debodas)
Aínda que parecese referido a un mirador, xeralmente apúntase a unha orixe na raíz prerromana *mira-, referida a hidrónimos, o cal parece confirmar o sufixo -nda, presente noutros ríos como Arganda, Aranda, etc.
O topónimo miranda é bastante común, tanto na Galiza como na Península e fora dela. 
Para máis detalles, cf. aquí.

MONTOUTO (Muras -lugar de Bestemuz)
Composto de "Monte Outo" 'monte alto'.

MORÁN (Muras -lugar da Armada)
De (agru) Maurani, forma en xenitivo de Mauranus, nome dun antigo posuidor . 

MURAS (Muras)
Este topónimo posiblemente derive de "Murias", plural do latín muria 'conxunto de muros'.
Por outro lado, no latín medieval xa se rexistra mura como "muro, muralla". Cf. aquí.
No entanto, nestes topónimos xeralmente sempre quedan con orixe incerta, dada as múltiplas alternativas, como derivados de murus,  de maurus, ou do prerromano  *mor(a), postulado por Hubschmid con el valor ‘morea’.
E. Rivas , en "Contribución ao diccionario galego" (2001), define "muira" como "muro antigo grande". 
É importante reparar no uso en asturiano de "murias", no senso de "muros de pedra sen argamasa", usados por exemplo para cortes no monte onde recollen o gado.

MUSDRADAS (Muras -lugar de Musdradas)
Seguindo a G. Navaza, tería unha orixe en "Muras Hedradas", con hedra. Podería indicar, por tanto, un lugar abandonado que foi repoboado.

O ABELEIRAL (Muras -lugar de Suachousa)
O mesmo que "abeledo", terreo onde abundan as abeleiras.

O ABORBÓ (O Viveiró -lugar do Aborbó)
O nome deste lugar, situado entre o nacimento do Eume e do Landro, tén orixe incerta. O profesor E. Bascuas indica como posibilidade para el un significado hidronímico, que derive dun elemento prerromano *aber-, talvez celta (aber = 'confluencia, foz') ou paleoeuropeo, que incluiría a raíz indoeuropea *ab- 'auga'.
Viría, nese caso, dun *aber-bonum, indicando algo como "río bon".

O ABROTIDAL (Irixoa -lugar do Porto)
Lugar onde abundan as abrotias. Unha "abrotia", "abrótiga" ou "abrótega" é unha "planta herbácea medicinal e ornamental, da familia das liliáceas".

O AGUILLAL (A Balsa -lugar do Aguillal)
O termo en -al indica un abundancial. Neste caso apontaría talvez á existencia de "aguillóns" (penascos pontiagudos), aínda que precisa confirmación.

O ALBAR (Silán)
Probablemente este topónimo "O Albar" derive de "o (agro) albar", agro de terras tirando a brancas, talvez pola arxila. En efecto, o termo "albar" é adxectivo derivado de "albo" ‘tirando a branco’, do latín album.  De feito, o dicionario da RAG indica para "albar": "Refiriéndose a la tierra, es la ligera y de mala calidad, en contraposición a la negra y pesada, que es la mejor". Cf. aquí.

No entanto, esta interpretación é preciso tomala con reservas, pois o o adxectivo "albar" é aplicado non só a terras, senón a vexetais, co cal podería indicar "lugar poboado dun vexetal albar". Así o dicionario de Eladio Rodriguez indica que "se aplica a lo que tiene el color más blanco o claro que lo que es ordinario o general, como coello albar, carballo albar, centeo albar, piñeiro albar, toxo albar". Cf. aquí. En efecto, non se pode desbotar a posibilidade de se tratar dun fitotopónimo, mais tampouco afirmala. Así, atopamos  topónimos como "A Cerdeira Albar" (Trabada),  "A Pereira Albar" (Paradas de Sil) ou "O Carballo Albar" (Porto do Son). De feito, este topónimo foi extensamente analizado por Navaza, quen tampouco se decanta por ningunha das alternativas (cf. G. Navaza, "Fitotoponimia_galega").

Alternativamente, para Rivas Quintas (1982: 25) forma parte dos procedentes do indoeuropeo *alb- ‘altura’ (cf. E. Rivas, "Toponimia de Marín". 1982). Porén, esta interpretación non encaixa en moitos "Abares", así o Albares de la Ribera (León) fica na ribeira dun río. 
Por outro lado, no Glossarium de Du Cange recolle a forma medieval albare  ‘estacada, cerca, foso, canle’. Esta acepción podería estar relacionada coa indicada por E. Rivas, e trataríase dunha relación semántica sinxela de algo semellante a "altura" para algo do estilo de "desnivel, terraplén". Tamén podería estar derivada do tema prerromano *albara-, derivado da raíz hidronímica indoeuropea *albh-, tal como interpreta E. Bascuas para "Albarán".

En resumo, hai dúas interpretacións máis ou menos plausibeis, porén, cremos que a máis sinxela, a de "terra albar", terra clara, de baixa calidade, debe ser a máis segura, sendo "albar" e "albeiro" aplicados en múltiples ocorrencias neste senso de "tirando a branco", desde vexetais ata pedras de muíño.

O ALLEIRAL (Muras -lugar de Baxín)
Lugar onde abundan os allos. Pode referirse tanto aos allos comúns como aos allos bravos.
Existe un Allares e un "Os Allás" en Viveiro, "A Alleira" en Xove.

O ALTO DA CURUXEIRA (Irixoa)
Unha "curuxeira" designa, metafóricamente, un "lugar en sitio elevado e con penascos". Cf. aquí.

O ALTO DA  VESURA (Muras -lugar do Coto)
Ver "A Vesura".

O ALTO DO CURISCADO (Irixoa)
Este é o nome dun pico. Ver "A Curiscada".

O AMALLÓ (Muras -lugar de Vedille)
Posiblemente co significado de "viña, bacelar". Do latín malleolus, 'pequeno martelo', "chanta de vidra cortada en forma de martelo".Cf. aquí.
Existe outro Amalló na Laxe (O Valadouro).

O AMEIXÓN (Muras -lugar de Baxín, Muras -lugar de Leganitos, Silán)
O nome "ameixón" podería estar relacionado co verbo "ameixoar" ("xuntar as ovellas, as galiñas, etc).  Tampouco podemos rexeitar a hipótese de, se hai regatos na zona, lugar onde abundaba o "meixón".

O ANILLEIRO (O Viveiró, A Balsa)
O topónimo "Anilleiro" probablemente non ten que ver co termo castelán  "anilla", senón que cremos podería ter unha orixe na raíz pre-latina *ann-. Bascuas  liga ese tema *ann- co radical céltico  *an- 'poza, pántano, lama', como o galo anam "poza" ou o topónimo "Guadiana".
De feito, tamén son frecuentes os topónimos "anido" e "aneiro".
Existe o topónimo "Anilleiro" noutros lugares como no Cadramón.

O ANOVADO (Muras -lugar de Baxín)
Terreo arranxado para o cultivo, un terreo que era ermo, que nunca fora cultivado ou que estaba a prado.

O APIEGADOIRO (O Viveiró)
Probablemente de "O Apiagadoiro" derive de "piago" 'poza no río'. Tería, por tanto, un significado de "lugar onde fai poza o río", posiblemente situado nunha revolta do río.
Sería, por tanto, lexicalmente paralelo ao verbo "empegar" 'formar pego ou pozo unha corrente de auga", tal como rexistra Aníbal Otero (1971) aquí.

O BATÁN (O Burgo)Irixoa -lugar do Porto),  O BATÁN VELLO (Muras -lugar de Casateita)
Os antigos "batáns" de auga eran dispositivos destinados á operación de abatanar ou bater os panos ou teas de lá ou liño fabricadas nos teares caseiros. O batido era feito por dous mazos hidráulicos. O tecido era batido para desengraxalo e darlle corpo; ficaban ao pé dos ríos e ao funcionar facían gran ruído.
O termo "batán" provén do latín battere 'bater, golpear'.

O BELLEGAL (Irixoa -lugar do Couce)
Un "bellegal" ou "vellegal" significa algo similar a "fraga", no sentido de terreo pedregoso e abrupto.  Cf. aquí.

O BICO DA PENELA (Muras -lugar da Armada)
En canto a "bico", trataríase dun orónimo metafórico, en relación á forma do bico das aves.
O apelativo "bico" proviría do celta *beccus 'parte saínte da cabeza das aves' (cf. "pico", DCECH).
Eladio Rodríguez  figura o "bico do monte" como "cima ou cumio dunha montaña" (cf. dicionario de E. Rodríguez aquí).


O BICO DA VESURA (Muras -lugar de Debodas)

Para "bico" ver "O bico da penela", e para "vesura" ver "A Vesura".

O BORDELLÓN (A Balsa)
Posiblemente relacionado co "bordello" que o dicionario define como "parella de bois de reforzo".
Alternativamente, talvez derivado o substrato prerromano que se reflexaría tamén en céltico ou xermánico *boirt-/*bord-, de onde o aragonés, navarro borda 'redil de pedra', 'refuxo de gado no monte', 'curral no monte'. Cf. aquí.

O BRIXEL (Silán)
Sendo unha zona de prados, consideramos probábel que proveña de *brixelo, como diminutivo de "brexo" 'matorral, humedal' (tanto no galego como no portugués). O apelativo brexo foi estudado por E. Bascuas relacionou co tema céltico *bhreg-io. Cf.  páx. 462 de E. Bascuas, 2001. "Mondoñedo y Valoría", in "Estudios Mindonienses". Núm. 17.
En efecto, Bascuas non menciona este topónimo, pero si menciona o topónimo "Brixela" (Celtigos, Ortigueira).

Alternativamente, forma evoluída de "verxel", o cal deriva do antigo occitano vergier, e este á súa vez do latín viridiarium (de verde, arboreda).

Por outro lado, aínda que o dicionario defina "brixel" como "unha clase de rede" (tanto no galego como no asturiano, para pescar troitas no caso asturiano), semella ter un encaixe difícil esta interpretación para un topónimo, polo que non consideramos probable interpretar o topónimo como derivado desta acepción. 

O BURGO (O Burgo)
Do xermánico burg 'fortaleza, castro', do cal pasou para o latín.
Na Idade Media nomeaba un núcleo formado arredor dun castelo ou dunha
cidade amurallada, para designar, posteriormente, unha aldea ou vila pequena, dependente doutra maior ou máis importante, que ficaba próxima (cf. "Gran Diccionario Xerais da Lingua". 2000). 

O BURIZ (Irixoa -lugar de Buriz, Muras -lugar de Leganitos)
Probablemente derivado de (uilla) Oburici, forma en xenitivo de Oburicus, nome do antigo posuidor da uilla ("explotación agrícola"), nome de orixe xermánica.
Aínda que non haxa documentación antiga para estes dous topónimos homónimos, si a hai para a freguesía do Buriz en Guitiriz, que figura como Ovoriz en 1136.

O CACHÓN (Silán)
Sinónimo de "fervenza","cascada".

O CADAVAL (Ambosores, O Burgo)
Lugar onde abundan os cádavos:"toxal queimado no que permanecen os cepos dos toxos en pé". Cf. aquí.

O CADAVALO (A Balsa)
Posiblemente, deturpación de "Cadaval", por contaminación léxica con "cabalo". Ver "O Cadaval".

O CADAVELLO (Muras -lugar de Bustelo)
Diminutifo de "Cadaval". Ver "O Cadaval".

O CADOLAL (O Viveiró, Silán)
Lugar onde abundaban os "cadolos" 'paus de toxo'.

O CAÍNZO (A Balsa, O Viveiró)
Un caínzo é un "tecido de varas", tanto onde se secaban as castañas como o que compuña as tañeiras do carro, etc.
Un "caínzo", en toponimia, refiría por extensión a un "hórreo feito de canas ou vimbes". Tamén podemos pensar nun terreo cerrado de vimbes ou canas, ou incluso nunha cancela feita de tais materiais. 

O CAL DA RESTREBADA (Silán)
Lugar con restrebas, os couces das pallas ou canas de cereal que quedan presas á terra despois da sega.

O CAL DA UCHA (Muras -lugar de Couce Mouro)
Unha "ucha", do latín ustula, nesta acepción, podería ser unha "queimada de matos, de uce". Cf. aquí.
Tampouco podemos descartar unha aplicación orográfica do apelativo "hucha" no sentido de "lugar nunha vagoada", o que parece encaixar neste caso ao tratarse dun cal.
Hai un topónimo "Huchas" en Burela, para o que podería encaixar unha orixe no latín ostia 'desembocadura, esteiro', se ben o plural tórnao máis difícil (cf. aquí).

O CAL DO MIÑOCO (Muras -lugar de Bestemuz)
Posiblemente relacionado co alcume dun antigo posuidor.

O CALVARIO ((Muras -lugar da Paleira)
Posiblemente referidos á existencia de tres cruces, ligadas ao culto do Via Crucis.

O CAMBEIRO (Silán)
Termo derivado de "camba". Posiblemente relativo ao alcume dun antigo posuidor  'persoa de pernas tortas'. Porén, o termo "cambeiro" tén outras acepcións (cf. aquí) rexistradas:
  • gancho, quer pau con gancho, quer gancho da gramalleira
  • caínzo
  • home de pernas tornas
Noutras latitudes, Cambarius está documentado como nome de persoa, e tamén o termo cambarius é asociado con fabricante de cervexa.

O CAMPO DA ARCA (Muras -lugar do )
Unha "arca", xeralmente reférese a restos de dolmen (tales como os esteos e a furada). Outras veces indica somente a existencia dun marco divisorio.

O CAMPO DO FOXO (A Balsa)
Ver "O Foxo".

O CAMPÓN (varios)
O dicionario define "campón" coas acepcións de "prado de secaño de moita extensión", e máis "terreo que despois de ser cultivado se deixa a campo". Cf. RAG.

O CANDEAL (Silán)
O mesmo que "candedo", 'carabullal, lugar onde hai candos' ("garabullos", "guizos"). Cf. aquí
En Galiza rexístranse múltiples topónimos relacionados:  Candaedo, Candaendo, a Canda, o Candal, Candaoso, Candaosa, etc. En Asturias, León e Zamora existen as formas correspondentes Cándano, Cándana, Candanal, etc.

O CANGO DO PORTO DO RÍO (Muras -lugar do Chao), O CANGO DO REGO DA PAREDE (Muras -lugar do Coto)
O nome "cango" aparece para estas dúas pontes do río.
Un "cango" é definido no dicionario como as "táboas onde se poñen as lousas do tellado". Outra acepción é a de "pau groso malformado". Ambas as dúas acepcións están relacionadas: xeralmente os cangos dos lousados aproveitaban paus tortos.
Cremos sería o caso dunha ponte asentada orixinariamente nun tronco malfeito.

O CANDEAL (Silán)
Os termos "candedo", "candaoso", "candeal" indican un garabullal, un lugar onde abundan os "candos" ("garabullos", "guizos"). Cf. aquí. Cf. E. Rivas Quintas (2001).

En Galicia son frecuentes os topónimos relacionados Candaedo, Candaendo, a Canda, o Candal, Candaoso, Candaosa, etc. En Asturias, León e Zamora existen as formas correspondentes Cándano, Cándana, Candanal, etc.

O CAPARÓN (O Viveiró)
Aumentativo de cáparo. Un "cáparo" é a cría de corzo.
Hai un topónimo "Cáparo" en Taboada e un  "Capariña" en Cabanas (O Vicedo).

O CARDAL (O Burgo -lugar de Carelle Grande, O Sisto)
Lugar onde abundan os cardos. Cf. aquí.

O CARDUXAL (Muras -lugar de Freán, Muras -lugar da Paleira)
Posiblemente de "carduchal", lugar onde abunda o carducho, "Brezo amarelo que crece nos montes nas sombras das penas." Cf. aquí.

O CARNAZAL (Muras -lugar de Furco)
O adxectivo "carnazal" é definido como "[Animal] que se alimenta da carne de animais mortos". Porén, non fica claro a relación deste significado cun topónimo.
Cremos que podería estar relacionado coa raíz prelatina *kar-, "rocha, lugar pedregoso". Talvez, polo tanto, "carnazal" sería algo similar a "pedregal".

O CARRANCO (Muras -lugar de Bestemuz, Silán)
Aínda que os dicionarios consultados soamente indiquen para "carranco" o significado de "unha clase de paxaro" e a outra de "verme",  existe unha acepción relacionada con "encosta", "ladeira", "lugar peado", similar a "barranco".
Derivaría da raíz prelatina *kar-, "rocha, lugar pedregoso". 
O topónimo "Carranco" é frecuente, por exemplo en Ourol, Barreiros, ou Mañón, onde tamén hai "Carrancón" e "Carrancova".
Atopamos inclusive en siciliano a forma análoga carrancu 'lugar escarpado'. Hai tamén un "Carranque" en Toledo, nunha zona de talude da ribeira do río Guadarrama. 

O CARREGAL (O Burgo)
Lugar onde abunda o carrizo ou cana silvestre dos pantanos. Do latín *carricale, derivado de carex, carrizo.
Alternativamente, da raíz prelatina *kar(r)-, "pedra", e designaría un lugar pedregoso. É preciso, por tanto, comprobación sobre o terreo.

O CASTRILLÁN (O Burgo)
O termo "Castrillán" derivaria de Castru Iuliani, dun posuidor chamado Iulianus.
A existencia de "Castro de Castrillán" confirma parcialmente esta hipótese.

O CAXIGAL (Ambosores, Muras -lugar de Caraceiro, O Viveiró)
Un caxigal é un lugar onde abundan os caxigos.

O CAXUMIL (O Viveiró)
Posiblemente "Caxumil" deriva de (agru) Casi(u)miri, forma en xenitivo dun posuidor de nome Casi(u)mirus

O CELEIRO (Muras -lugar de Guimarás)
Do latín cellarium, "despensa, silo, lugar onde se almacenan provisións, hórreo".

O CEPETAL (Muras -lugar da Armada)
Significado incerto. Talvez abundancial de "cepo", lugar onde hai cepos.
Existen outros "O Cepetal" en Xermade, Galdo, etc. Existe tamén "O Zopetal".

O CHAO DA ESTANTA (Silán)
Ver "A Estante".

O CHAO DAS CAMPAS (Muras -lugar de Abeledo)
O termo "campa" ten varias acepcións:
  • laxe de sepultura
  • campiña no monte
  • campá
Neste contexto, calquera das dúas primeiras acepcións parece ser válida, é preciso un coñecimento do lugar para determinar a acepción correcta.

O CHAO DAS LAGOAS (O Viveiró)
O topónimo "lagoa", do latin lacuna 'lago pequeno', está moitas veces asociado a lagoas artificiais, por veces formadas no "cono de violación" de mámoas, escavadas xa desde tempos antigos na busca de tesouros.
As primeiras mencións destas construcións rexístranse na Idade Media : "per suis terminis ubi inueneritis lacos anticos et mamolas" (Tumbo de Celanova).

O CHAO DAS MEDAS (Silán)
O termo  "meda" é unha morea de mollos de cereal segado, e tamén ten a acepción de 'mámoa', ‘enterramento funerario prehistórico’ ou,  en xeral, metafóricamente, a monte cónico con punta redondeada.
Este topónimo pode indicar, por tanto, a (antiga) existencia dun conxunto de mámoas nese lugar.

O CHAO DAS MEDELAS (Irixoa)
O termo "medela" é diminutivo de "meda".  Ver "O Chao das Medas".

O CHAO DE VEIGUELLE (O Burgo)
Probablemente, "Veiguelle" sexa relaxamento na pronuncia de de "veiguella", talvez por contaminación doutros topónimos en -elle, polo xeral derivados de xenitivos en latín.
Unha "veiguella" sería o diminutivo de "veiga".

O CHAO DO FOXO (Irixoa, Muras -lugar de Curralvello, O Sisto -lugar de Piocorto)
Ver "O Foxo".

O CHAO DO OUROSO (Ambosores, Muras -lugar de Sanche, Muras -lugar da Valiña)
Ver "O Ouroso".

O CHAO DO SOBRADO (O Viveiró)
O apelativo "sobrado" refere en galego ao "piso superior dunha casa" ou "pavimento de madeira". Xeralmente, é interpretado como derivado de superatum, no senso de 'sitio alto, eminente'. Así, I. Millán defíneo como "tierra alta, elevación dominante" (cf. I. Millán. "Toponimia del concejo de Pontedeume y cartas reales de su puebla y alfoz". 1987). Isto encaixaría por exemplo no caso do  "Monte Sobrado" en Xove.
Por outro lado, J. Piel interpretou "sobrado" como pertencente á mesma categoría de "pazo" (<palatium) e sá (<sala), as tres denominando "residencias máis ou menos fidalgas" (cf. J. Piel, "Sobrado. Perfil histórico de uma palavra". 1953). Aplicaríase, xa que logo, no senso de casa de certo lustre ao ter varios andares.
Tanto Piel como outros autores rexeitan interpretacións como a de provir de "suberatum", tendo en conta a forma en que figuran na atestación medieval.

No caso que nos ocupa, do Chao do Sobrado, descoñecemos se neste caso, ao tratarse dun "Chao", é un lugar alto no medio dun chao ou debera ter outra interpretación.

O CHAO DOS MARCOS (Irixoa)
O termo "marcos" indica a existencia, actual ou antiga, dun marco (pedra fincada no terreo, de límite territorial). A orixe destes "marcos" pode ser medieval,  ou miliarios romanos, ou tamén poderían ser pedrafitas ou menhires prehistóricos.

O CHAO DOS ZARAMELLOS (Silán)
Posiblemente o nome "zaramello" estea referido ao alcume dun antigo posuidor. Aínda que non se atope no dicionario, cremos relacionada con outros moitos termos pexorativos como "zarabeto, zaragalleiro, zarambeque, zaramelo, zaramullo, zarapalleiro, zaparrastroso". 

O CHIBOZO (O Viveiró)
O termo "chibozo" defíneo o dicionario de Aníbal Otero (1967) como "caseta para gardar apeiros e outros enseres da casa de labor". Posiblemente a etimoloxía deste termo estea relacionada coa de "chibadoiro", topónimo existente na comarca (cf. aquí "Chivadoiro" no Valadouro).

O CHOPE (Muras -lugar de Debodas)
O termo "chope" defíneo o dicionario de Aníbal Otero (1967) como "pedazo pequeno dun monte cercado."
Este topónimo encontrámolo na toponimia menor de varios concellos de toda Galiza, como en Mañón,  na Estrada, etc.

O CHOUPÁN (O Sisto)
Posiblemente derivado do alcume dun antigo posuidor, en relación a choupar

O COBREIRO (O Burgo)
O termo "cobreiro" defíneo o dicionario como "terreo onde abundan as cobras". Cf.  dicionario de Aníbal Otero (1977).

O COCHÓN (Irixoa)
O termo "cochón" pode significar "pedazo de terreo labradío de certa extensión". Tamén pode vir de alcume despectivo, aumentativo de "cocho" ("porco"). 
Aínda que máis improbable, pode ser unha deturpación de "cachón" (fervenza), aínda que descoñecemos o lugar.
Existen outros topónimos "Cochón" en lugares cercanos como Ourol e Mañón.

O CÓMBARO LONGO (A Balsa)
O termo "cómbaro" defíneo o dicionario como "faixa de terreo que é deixada sen labrar en algunha das lindes dunha finca, por non poder dar volta cando se ara". Cf. dicionario de Aníbal Otero (1977).

O COMBARRO (Muras -lugar das Ucheiras)
O termo "Combarro" é unha palabra de orixe pre-romana (*comb- + -arro), e significa "alpendre" en algunhas zonas. Existe tamén o termo "combarreira",  rexistrado nas Grañas do Sor, que non ofrece interpretación clara neste senso.
Combar significa "torcer", "encorvar".

O CONCHAREGO (O Burgo -lugar de Inciñán, Muras -lugar de Brías)
Talvez debido á forma de concha do terreo. Derivaría de "concha", o mesmo que lamego de lama ou bustarego de busto.
Tampouco podemos descartar que sexa unha forma evoluída de "Cucharego", aínda que semella improbable, xa que o mesmo topónimo rexístrase nas Grañas do Sor (Mañón).
Non cremos que estea relacionado coa "herba concheira" (escrofularia nodosa).

O CONCHOUSO (Muras -lugar de Sanxillao, Muras -lugar da Cabana, Muras -lugar da Pena da Leira, Muras -lugar de Prado, O Burgo, O Viveiró)
Derivado do latín cum-clausum "lugar pechado", onde a partícula cum actuaría neste caso de superlativo. No dicionario aparece como "lugar pechado dentro da corte, usado de cortello para os porcos".
Cabeza Quiles define  "conchouso" como "lugar cóncavo ou deprimido", derivado do latín conclausum "horta pechada".

O CORISCADO (Irixoa)
Ver "A Curiscada".

O CORNO DA CHANCA (Silán)
O termo "chanca" ten varias acepcións, "pozo", "o máis fondo dunha valgada", "zoco" (cf. aquí). 
Tamén existe o diminutivo "chancela", recollida por Aníbal Otero co significado "llanura poco extensa, sillada", e por Eladio Rodríguez no Caurel como "pequeña llanada", polo que, cremos que a acepcion que corresponde para este topónimo "Chanca" é a de "o máis fondo dunha valgada", aínda que precisa confirmación.
Por outro lado, segundo E. Rivas, os topónimos coa forma "Chanca" ou as súas variantes terían feito alusión ao taboleiro disposto para atravesar un regato, motivo que explicaría segundo este autor a presenza desta expresión toponímica ao carón de correntes de auga, como "A Ponte da Chanca", sobre o río Rato (Lugo), "A Chanquiña" sobre o río Verdugo ou o "Río da Chanca" en Sanxenxo (cf. E. Rivas,"Toponimia de Marín". Anexo 18 de Verba, 1982).
Canto ao termo "corno", podería indicar  unha "pena pontiaguda", aínda que tamén precisa confirmación.

O COTO BAROLO (O Viveiró)
O dicionario define o apelativo "barolo" como sinónimo de "balor", "mofo". Porén, a aplicación toponimica deste termo é incerta.
Moi probablemente  este "Barolo"  teña una orixe distinta, relacionada co topónimo "Vara", que E. Bascuas e outros autores derivan da raíz hidronímica indoeuropea *awer-, 'auga, mollar, chover, fluxo'. Cf. p. 91 de E. Bascuas "Estudios de hidronimia paleoeuropea gallega".

O COTO CHURIZMADO (A Balsa)
Posiblemente relacionado con "chorisma", flor do toxo. Indicaría por tanto un coto onde abundan os toxais.

O COTO DA AURELA (O Viveiró)
Os termos de río en diminutivo son frecuentes para designar afluentes ou o curso alto do río. Neste caso, estaría relacionado co diminutivo de Aurium, antigo nome do río Ouro, do cal deriva tamén o topónimo Valadouro < "O Vale do Ouro".
Moitos dos topónimos "ouro" e similares son relacionados por Bascuas e outros autores coa raíz hidronímica prerromana *aur-, presente na toponimia de toda Europa. Cf. e.g. aquí.
Neste caso, o mantemento do "a" inicial pode explicarse polo influxo do artigo previo.

O COTO DA CHOCA (A Balsa)
Posiblemente sexa un topónimo de orixe anecdótica, talvez referido a unha "choca" no senso de "campaíña que se pendura no pescozo do gado".
Porén, o sufixo -oca pode indicar unha orixe nun termo prelatino descoñecido.

O COTO DA FONTE DAS OLGAS (A Balsa)
Neste caso, dada a forma de hidrónimo, referido a fonte, o termo "olga" posiblemente non corresponda con nome de persoa senón co substantivo galego "olga". Ver "Veiga da Olga" para máis detalles.

O COTO DA SILLA (A Balsa)
O topónimo "Silla" neste caso é complicado ao non dispormos de documentación antiga.
A priori excluímos que se trate dun nome recente, dun castelanismo "silla" pola orografía do coto. Tampouco cremos que de "Sella" pasase a silla por atracción do apelativo castelán homónimo.
Podería tratarse dun termo prerromano, tan vivos en Galiza e, especialmente, nesta zona. Podería ter orixe nunha forma *Seil-ya, a partir da raíz hidronímica indoeuropea *sei- 'gotear, fluír, húmido', identificado por Pokorny, con alongamento -l-, a mesma forma que a de "río Sil". Este tema *Seilia, indica Bascuas que se tería conservado como apelativo ata a romanización. Cf. p. 248 de E. Bascuas "Novos estudos de hidronimia paleoeuropea galega", 2014.

O COTO DE ANDEREDÍAZ (O Viveiró)
Referido ao nome dun antigo posuidor, talvez "André Días" ou mellor Emeteriu Dias (Emeteriu>*Emederio> *Endeiro > Andeiro, evolución no mesmo modo que limitariu > lindeiro).

COTO DO FOXO (Irixoa)
Ver "O Foxo".

O COTO DO MUXÍN (Irixoa)
Tamén existe "O Prado do Muxín" na mesma parroquia.
Posiblemente "Muxín" proveña de *(agru) Mugini, dun antigo posuidor de nome Muginus, de orixe xermánica.
Alternativamente, aínda que máis improbable, podería interpretarse como  de orixe en hidrónimo, no tema paleoeuropeo *mu-s- 'húmido, turbo', o mesmo que para o "río Muxa" (cf. D. Kremer "Onomástica Galega II". 2008).

O COUCE (Irixoa -lugar do Couce, outros varios)
Esta palabra ten múltiples acepcións. Nestes casos viría de calce "calcañar", e designa un "sitio de forma semicircular que remata en terraplén ou baixada pronunciada".

O COUCE DO ESPERÓN
 (Muras -lugar da Armada)
Para "couce" ver "O Couce". 
O composto é unha tautoloxía, pois o termo "couce" indica 'saliente do terreo' (ver "O Couce").
O termo "esporón" tamén indicaría a mesma topografía do terreo, en forma de "saliente", "couce", pola forma de  'pata de ave'. A orixe sería no gótico  *spaura 'espora', coincidente coa do francés éperon e do italiano sperone.
No entanto, "do Esperón" pode ser simplemente unha falsa deglutinación por  "do Asperón", aumentativo de "Áspera", topónimo frecuente que parece derivar do latín "terra aspera", ou incluso "aspera loca" (cf. pp. 306 de A. Moralejo. "Toponimia gallega y leonesa". 1977).

O COUSIÑO (A Balsa), O COUSO (O Sisto)
Ver "Couso".

O COUZO GORDO (Muras -lugar de Sanxillao)
Probable deturpación de "O couce gordo". Ver "O Couce".

O COVELO (Muras -lugar da Cabana, Muras -lugar das Cuíñas)
Diminutivo de "covo", no sentido de "lugar no fondo dunha concavidade".

O CUBILOTE (Muras -lugar de Sanche)
Diminutivo de "cubil", no senso de "refuxo, madrigueira".

O CUCHAREGO (O Viveiró, A Balsa)
Podemos interpretalo como derivado de "cocho", co sufixo -ego, do mesmo modo que "lamego" de lama, "Navego" de navia, "Balsego" de balsa, etc.
O dicionario de Carré define cucharego como “leira pequena dedicada a leña ou a prado” (cf. aquí).
Este topónimo debeu ter vitalidade como apelativo, pois está rexistrado na maioría dos concellos da comarca, como en Alfoz, Barreiros, no Valadouro, no Vicedo. 

O DILUVIO DAS CABURNAS (Irixoa)
Ver "As Caburnas".

O ENTULLO (Ambosores)
Lugar onde hai restos de pedras e terra arrastradas por unha corrente de auga, ou que se depositan no leito dun río, ou por acción humana.

O ERBELLAL (O Burgo)
Grafía alternativa de "ervellal", lugar onde abundan as ervellas (planta leguminosa trepadora).

O ESCADÓN (Muras -lugar da Cabana)
Aumentativo de "escada", escaleira.

O ESCAIRO (O Burgo, O Burgo)
O dicionario defíneo como "pasadizo para atravesar un valado", e tamén "Escaleira rústica feita con pedras nun comareiro, o con ocos formados coa misma terra do comareiro".

O ESCOIRAMA (Silán)
Posiblemente de *"escoirame", conxunto de escoira.

O ESTIBO (Muras -lugar da Cabana)
O dicionario define "estibo" como "terreo labradío con varias parcelas de distintos donos".
Posiblemente orixinado nunha estivada (roza). Ver "A Estibada".

O FARNEL (Irixoa)
Talvez de "farnelo", unha mala herba chamada tamén "fariñento" (Chenopodium album).

O FEAL (Muras -lugar de Suaschousas, Muras -lugar da Paleira, O Viveiró, A Balsa, Muras -lugar de Musdradas, A Balsa, Silán, Muras -lugar de Bustelo, Muras -lugar de Xelgaiz)
Un "feal" indica un herbal, un terreo que produce "feo" (cast. heno) (cf. aquí).

O FORCÓN (Muras -lugar de Caraceiro, Muras -lugar de Xelgaiz, Muras -lugar de Guimarás)
O significado do topónimo "forcón", frecuente nos concellos da zona, é incerto. 
O dicionario define "forcón" como "pau rematado en dúas gallas pequenas que serve de soporte ou apoio a algo". Posiblemente referido a unha árbore gallada ou, máis probable, a unha bifurcación de camiño ou río ou montañas, neste último caso, no sentido de "desfiladeiro".
acepción de "forca" como "desfiladeiro", aínda que no galego actual non se rexistre, en portugués si que se conserva.

O FOXO (A Balsa, O Burgo, Muras -lugar do Porto Novo)
O apelativo "foxo" vén do latín  fovea, e indica unha furada, un furado grande. Moitas veces os foxos eran trampas para lobos e outras alimarias.En efecto, o uso máis frecuente de foxo estaba ligado á caza. Di Viterbo: "era e é o fojo uma cova funda e redonda para tomar lobos e outras feras"
Por tanto, neste campo talvez houvese unha trampa (para caza de animais) ou talvez indique simplemente un desnivel (valado) do terreo ou tamén a existencia dunha cova. 

Os "foxos" para a caza de lobos e outras alimarias eran de responsabilidade comunal. Nun documento  de 1623 o Corrixidor asinaba unha orde de prender a dous veciños de San Pantaión e Riobarba por non acudiren a pechar o foxo.  Os veciños tiñan o labor "desde muchos siglos a esta parte, el remontar, correr y exterminar los muchos osos, lobos, jabalíes y otras fieras igualmente nocivas que se propagan en las montañas de aquella inmediación para impedir los estragos que solían causar no solo en los sembrados, sino en los ganados y poblaciones” (cf. Torrente; 1999. aqui)

Non se debe confundir "foxo"  con "foso"("foxo" = port. fojo, cast. hoyo, mentres que foso = port. fosso, cast. foso) .

O FOZÓN (Muras -lugar da Armada)
Probablemente derivado do alcume dun antigo posuidor.

O FRANCO DO LUGAR (Muras -lugar do Pico Verde)
Os termos "franco", "francos",  e similares poden ter relación con antigos colonos extra-peninsulares e/ou tamén por ter excencións de taxas.
Ver artigo específico >>> aquí.

O FURADO DO PIMPÍN (Irixoa)
O termo "pimpín" pode estar relacionado con "pimpela", unha canle ou cano feita para que corra a auga (para que pingue).
Esta hipótese parece confirmarse tendo en conta que en asturiano unha pimpana é  unha fonte que mana gota a gota (=que pinga). Cf. aquí.

Alternativamente, Pimpín podería estar referido a un nome de persoa, tal vez dunha forma en xenitivo. Pimpín está definido tamén no dicionario como variante de pintaxildo, un paxaro.

Hai lugares ou fontes "Pimpín" nas Ribeiras do Sor, en Mañón, nas Negradas, Viveiro, etc, polo que parece confirmar a relación con "pimpela" ("pinguela").

O GABIÁN (Silán, O Viveiró)
Topónimo de etimoloxía incerta. 
Podería estar referido á ave de rapina dese nome ou ben ao alcume dun antigo posuidor. 
Alternativamente, de (agru) Gaudilaniun antigo posuidor chamado Gaudila, nome de orixe xermánica. Cf. aquí Cossué.

O GALLETE, O GALLÓN (O Viveiró)
Estes topónimos posiblemente teñan unha orixe no tema prerromano *kal(l)- 'rocha'. Ver "A Pena da Cataverna" >> aquí para máis detalles.

O GARAMALLO DE BAIXO (O Viveiró), O GARAMALLO DE RIBA (O Viveiró)
Un "garamallo" defíneo o dicionario como "Póla, rama ou vástago de leña baixa do monte."

O GUNDÍN DA ROXA (O Viveiró)
O termo "Guntín" deriva de (agru) Gundini, dun antigo posuidor chamado Gundinus, nome de orixe xermánica.
Para o composto "Da Roxa", pódese aventurar a indicación de pertenencia a unha persoa alcumada "A Roxa". 

O ILLÓ (Muras -lugar de Abeledo, Muras -lugar das Pandas, Muras -lugar da Valiña, Muras -lugar de Casateita, Muras -lugar do Chao)
O  termo "illó" é un sitio pequeno onde brota auga, e é pantanoso  (cf. aquí).
A orixe é controversa, hai quen o deriva do latín vulgar *oculiolu, aínda que outros (e.g. o profesor E. Bascuas) derívano dun termo prerromano paleoeuropeo a partir da raíz indieuropea *wel- 'xirar'. Cf. p.142 de E. Bascuas "Estudios de hidronimia paleoeuropea gallega".

O LEBOREIRO (O Viveiró)
Referido a lugar onde abundaban as lebres ou coellos.

O LEIRO (A Balsa, O Viveiró)
Un "leiro" defíneo o dicionario como "finca de cultivo", xeralmente coa acepción de "terreo labradío de pouca extensión". "Terreo longo e estreito, destinado polo xeral a horta". Cf. aquí.

LIÑEIRO (Irixoa -lugar de Liñeiro)
O termo "liñeiro" ten dúas acepcións principais:  "liñar, terreo onde se cultiva o liño", e "persoa que se adica ao comerzo do liño" (cf. aquí). Xa en portugués, a acepción de "linheiro" é a de "persoa que negocia co liño" e "persoa que carda o liño" (cf. aquí).
É difícil unha escolla, por tanto, entre calquera das dúas acepcións principais: un terreo onde se cultiva o liño ou un terreo pertencente a unha persoa que trata co liño. No entanto, G. Navaza inclínase pola acepción de "liñar" (cf. G. Navaza, "Fitotoponimia galega"aquí).

Xa outras dúas acepcións máis residuais, a de sinónimo de "leñeiro", lugar onde abunda a leña, e a de sinónimo de niño, cremos que non son usadas nesta zona, e non as cremos moi probables de teren sido usadas nun pasado.

A artesanía do liño tivo relevancia en Galiza, especialmente nas zonas do litoral e nalgúns vales do interior. O maior apoxeo desta industria artesanal deuse de mediados do século XVIII ata primeiro terzo do XIX. Neste período tecíase liño do país pero tamén de fóra, que entraba polos portos de Ribadeo, Carril e Vigo. Unha vez confeccionado o lenzo, era exportado para Castela e para América.

O MACHUCO (O Burgo)
Neste contexto, a acepción do termo "machuco" corresponde co latín marculum 'martelo pequeno', probablemente referido a un martelo hidráulico, movido pola forza do río (de feito, está nunha zona de prados). 
Podemos descartar a orixe na palabra masculum 'persoa de xénero masculino', pois tería pouco encaixe nun topónimo.

O MARÁN (Muras -lugar das Aguias)
Grafía alternativa por "Merán". Ver "O Merán".


MARCO (A Balsa, Muras -lugar de Pico Verde, Muras -lugar de Musdradas, Muras -lugar da Casavella, O Burgo)
O termo "marco" indica a existencia, actual ou antiga, dun marco (pedra fincada no terreo, de límite territorial). A orixe deste "marco" pode ser medieval,  ou miliario romano, ou tamén podería tratarse dunha pedrafita ou menhir prehistórico.

O MARCO DO BISPO (O Burgo)
Ver "O Marco".
En canto ao termo "Bispo", do latín episcopus, pode deberse ao uso deste como alcume ou sobrenome familiar. Alternativamente, talvez indicase unha antiga pertenza á xurisdición episcopal. 
É tamén preciso ter en conta que o termo "Bispo" como elemento onomástico persoal é frecuente na documentación altomedieval (Cf. A. Boullón, 1999. "Antroponimia medieval galega (ss. VII-XII)").

O MARTINGATO (Muras -lugar da Curiscada)
Referido ao nome "Martín Gato", dun antigo posuidor. O apelido Gato era relativamente común na Idade Media.

O MEITÍN (Muras -lugar de Debodas)
O nome "Meitín" neste caso, ao levar o artigo, podería indicar o apelido dun antigo posuidor.
Ese apelido, viría de Mactini, forma en xenitivo de Mactinus, nome de orixe xermánica. 

O MERÁN (O Sisto, Ambosores)
De "Monte merán", monte con "mera", "néboa miúda". A palabra "mera" é de orixe pre-romana e pre-indoeuropea, dunha raíz *m'r (mar/ mer/ mir) relacionada coa auga.
Existe unha chea de topónimos "Mera" e "Merán" en Galiza. Hai mais "Merán" por exemplo en Mañón, nas Negradas, en Galdo, etc. 

O MINADO (Muras -lugar de Santar de Riba, Muras -lugar de Suaschousas, Ambosores)
O termo "minado", ademais do significado transparente de lugar con túneles ou con fosos, tamén pode estar relacionado coa outra acepción "roturar un terreno, convirtiéndolo en labradío" que indica Rivas Quintas (1978).

O MOIMENTO (Muras -lugar de Bestemuz)
O termo "moimento", do latín vulgar monumentu, é relacionado na toponimia coa acepción de ‘túmulo, sepulcro’. Xa indicara Leite de Vasconcelos que os topónimos portugueses e galegos "Moimenta", "Muimenta" fan sempre referencia a vestixios arqueolóxicos (necrópoles, megálitos), polo xeral enterramentos, dólmens e túmulos. Tamén figura no portugués medieval coa mesma acepción (cf. "moimento" en Viterbo. "Elucidário").

O MONTE DA ALBARIZA (O Burgo)
Indicaría un "Monte da Colmea". Ver "A Albariza" e  ver "O Monte das Abellas".

O MONTE DA VESURA (O Viveiró, O Burgo)
Ver "A Vesura".

O MONTE DAS ABELLAS (Muras -lugar da Curiscada)
Posiblemente indicando un monte onde hai colmeas. Este topónimo é importante porque reforza a interpretación de "colmea" dada para "albariza" no "Monte da Albariza".

O MONTE DE SUAFONTE DA AMOSA (Irixoa)
O composto "suafonte", coa típica preposición "su" (debaixo de"), significa "por baixo da fonte", "ao pé da fonte".
Ver "A Fonte da Amosa".

O MORÁN (Muras -lugar da Rega)
Este termo viría de Maurani, forma en xenitivo de Mauranus. Alternativamente, podería vir de "Merán" (ver "O Merán").

O MORTEIRO (Muras -lugar da Rega)
Aquí "morteiro" estaría referido a "horta preto da casa, en particular onde se planta un viveiro de sementes".

O MOURISCÓN (Ambosores)
Interesante topónimo que, sen documentacion antiga da cal dispormos, déixanos unha morea de dúbidas.
Primeiramente, atendendo ao seu significado literal, estaría relacionado cun agro ou terras pertencentes a un mourisco, un cristiano converso, de orixe musulmá. Habería, incluso, unha posibilidade de relacionar o termo como despectivo para un mozárabe, en relación ás hipotéticas inmigracións de mozárabes para Galiza na Idade Media.
Alternativamente, relativa á cor do terreo mouro.
Ao non termos documentación antiga, tampouco podemos desbotar unha orixe na raíz prerromana *mar-/*mor-  "rocha, altura", e por tanto sen relación co termo "mourisco".
Non é un caso único, así existen "A Mourisca" en Cervo, "Mouriscos" en Fazouro. No entanto, tampouco podemos descartar a explicación máis sinxela de que "Mouriscón" ou "Mourisca" se refira á cor do terreo.

O NAVALLO DE BAIXO (Silán), O NAVALLO DE RIBA (Silán)
Posiblemente derivado de "nava" (chaeira rodeada de montes), do mesmo modo que se rexistra o topónimo "Os Covallos", derivado de cova.
Este apelativo aínda fica vivo en portugués, na zona de Trás-os-Montes, onde  "navalho" é "pedaço de terreno húmido entre as searas que se não cultiva para que dê erva" (cf. aquí), e tamén o salmantino "navazo" 'valle pantanoso', así como o aragonés "navajo" 'balsa para el ganado'.
Hai cerca outros "O Navallo" en Mañón e Riobarba, e tamén un  "O Nabarego" en Mosende.

O ORXAL (Muras -lugar da Cabana), O ORXEIRO (Muras -lugar de Sanche)
Terreo plantado de "orxo" (cebada) ou que produce abundante orxo.

O OUROSO (Muras -lugar de Sanche, Muras -lugar da Valiña)
O termo "ouroso", interpretado como orixe latina, indicaría lugar con abundancia de "ouro". 
No entanto, cremos que deriva da raíz prerromana hidronímica *awer- 'mollar, fluír', e indicaría 'lugar onde abunda a auga, regato'. Esta raíz indoeuropea está presente no caso do río Ouro, así como probablemente no caso da Aurela, tamén en Muras. Esta é a hipótese de Bascuas para orixe do topónimo "Ouro" e outros similares. Cf. p. 166 de E. Bascuas "Estudios de hidronimia paleoeuropea gallega". 
Cabeza Quiles (2008) mantén unha opinión alternativa, derivando "ouroso" da raíz *or-, indicando que caracteriza lugares elevados. Tamén é desta opinión Carré Alvarellos no seu dicionario (1979), que indica para "Ouroso" o significado de "montañoso". No entanto, estas opinións non encaixarían ao confrontalas con "Aurela", diminutivo típico da hidronimia paleoeuropea.

O PARAÑAL (Silán)
Lugar onde abundan os paraños.
"O Paraño" (Castelao)

 Carré Alvarellos define "paraño" no seu dicionario galego como "lugar amparado, protexido". Cf. aquí. Podería significar "terra con certos "privilegios", tamén recollido así en portugués.

Outros significados, como "aparador" ou o tamén recollido en portugués de "pedra da parte superior da boca do forno, en forma de viseira", poderían estar relacionados con pedras asociadas a construcción megalítica antiga, de feito as furadas dos dolmens son chamadas na nosa toponimia "fornos" ou "fornos dos mouros".

O PEDRÓN (O Burgo -lugar de Inciñán, O Burgo, Muras -lugar da Carballosa)
Pedra fincada, pedrafita, ás veces simplemente un pedroulo ou pedrouzo. Cf. aquí.

O PEGAL (Muras -lugar das Bouzas)
Probablemente abundancial de "pega", indicando un lugar onde abundan as pegas.
Existe tamén un topónimo "Grallal" en Covas (Viveiro).

O PEITEIRO (Muras -lugar de Baxín)
Con varios orixes e significados posibles.
Probablemente relativo ao significado antigo de "peiteiro": o que ten que pagar "peita", 'Tributo que pagavam os que não eram fidalgos'. Cf. aquí.
Pode tamén referirse ao oficio ou alcume do posuidor do terreo. Navaza interpétado como posiblemente “escardadores de la ou artesáns dedicados á fabricación de peites”,  rexistrado xa na Idade Media como alcume (cf. G. Navaza. "Fitotoponimia Galega". 2006).


O PELAIMO (Muras -lugar do Coto, O Burgo)
Posiblemente referido a "Pelamio", lugar onde houbo curtidorías de pel. Cf. F. Cabeza  "Os nomes de lugar".
Tamén pode vir referido ao alcume dos posuidores do terreo que terían sido curtidores.
É un topónimo relativamente frecuente,  así atopamos un "Pelaimo" en Xermade, un "Polaimo" no Viveiró, un  "Rego do Polaimos" e "Palaimo" en Ourol e "Os Polaimos" en Mañón.

O PENIDO
 (Muras -lugar da Fraga Chá, O Burgo, O Viveiró)
O dicionario define "penido" como "cabezo, monte en forma cónica". Cf. aquí.

O PENÓN (Muras -lugar da Pena da Leira)
Penasco de gran tamaño.

O PEPITO (O Burgo)
Interesante nome o deste núcleo de poboación. Cremos pouco probábel relacionado co hipocorístico castelán derivado de "Pepe".
É interesante tamén notar a coincidencia do sufixo "-ito", co caso de "Leganitos" no mesmo concello, e de suposta orixe céltica.

O PEREIRO (O Viveiró -lugar da Pereira, Silán, O Burgo, Muras -lugar de Suaschousas)
A súa orixe pode estar relacionada con pirariu (árbore) ou con petrariu ("pedreiro"). Con documentación antiga e/ou co coñecemento da orografía da zona, podería ser diferenciados parte deles.

O PERLUÍDO (Muras -lugar da Fonte)
Talvez derivado de  Pe(d)ro Luído, nome de antigo posuidor. O termo "luído" ("desgastado") podería ser un alcume ou un apelido.
Porén, esta é apenas unha mera hipótese, sería preciso dispor de documentación antiga para poder confirmala (ou rexeitala).

O PETEIRO (O Burgo)
Por "peteiro" enténdese algo que sobresai no terreo, por exemplo unha zona de herba alta ou incluso unha morea de mollos. Neste sentido, tamén pode ser unha "mota" ou "motillón".

O PIAGO (Muras -lugar de Perros, O Viveiró)
Un "piago", "peago" ou "pego", do latín pelagus,  é unha poza profunda de auga, xeralmente nun río.
En efecto, este termo é definido por Piel como "sítio fundo do mar ou de um rio". Cf. p. 323, J. Piel "As Águas na toponímia galego-portuguesa" in "Boletim de filologia", Tomo VIII, 1945.

O PICO DA SELA (Irixoa)
Probablemente pola panda ter a forma de "sela". Outro topónimo deste concello "A Panda da Sela", axúdanos a confirmar esta hipótese (ver tal topónimo para máis detalles).

O PICO DOS PARAÑOS (Muras -lugar do Pico dos Paraños)
Ver "O Parañal".

O PICO VERDE (Muras -lugar do Pico Verde)
O termo "Verde" do nome deste núcleo de poboación pode corresponder co significado transparente de "pico de cor verde", aínda que tamén podería vir de Piccum Viridii, dun posuidor chamado Vir(i)dius, nome de orixe latina.

O PISÓN (Muras -lugar da Casanova da Xestosa, O Viveiró, A Balsa, Muras -lugar de Boca da Grande, Muras -lugar das Cuíñas)
Un "pisón" é similar a un "batán", máquina composta de grandes mazos que xiran para pisar os tecidos e darlles maior consistencia.

O PELAIMO (O Viveiró)
Posiblemente referido a "Pelamio", lugar onde houbo curtidorías de pel. Tamén pode vir referido a un posuidor que fose curtidor. Cf. Cabeza Quiles "Os nomes de lugar".
Existe un "O Pelaimo" en Muras e outro no Burgo, un  "Rego do Polaimos" e "Palaimo" en Ourol e "Os Polaimos" en Mañón.

O PORROMEO (O Viveiró -lugar do Porromeo)
Posiblemente composto de "Porto Romeo". O termo "Romeo" refere posiblemente ao "cognome" dun antigo posuidor. 
Aínda que en principio tamén podería interpretarse como "Pero Romeo", como nome dun antigo posuidor, parece improbable, dado que todas as pistas nos levan á outra hipótese: sitúase nun porto ("paso entre montañas"), no que tamén se encontran os topónimos "Porto do Rego" e "Porxesta". 
Existe tamén "O Romeu" na mesma parroquia.

O PORTANCHO (O Viveiró)
De "Porto Ancho", onde "porto" refere a "paso de montaña".

O POZO PIAGO (Irixoa)
Ver "O Piago".

O PRADO DA LESTA (Muras -lugar de Suaschousas)
Ver "A Costa da Lesta".


O PRADO DO MUXÍN (Irixoa)
Ver "O Coto do Muxín".


O PRADO DO Rego Calludo (Ambosores)
Neste caso, cremos que "Calludo", máis que relacionado con "callo", debe ter unha orixe no celta calio 'pedra', a mesma que tén "callau", e indicaría abundancia de callaus neste rego.
Cabeza Quiles, aínda que non menciona "Calludo", si recolle "Callau", "Calleira", Callobre e Callón, asignándolles esta orixe celta (cf. F. Cabeza "A toponimia celta de Galicia". 2014).

QUEIMADO (Ambosores)
Probablemente en relación coas actividades de cavar na roza. Cando se cavaba a roza, facían borralladas ao queimaren os toxos, etc, que servían de abono, para despois plantar centeo ou outros cereais.


O RAIGOSO (Silán)
Lugar onde abundan as raíces.

O RAIRO (Muras -lugar da Pena da Leira)
O "rairo" é a "gabia pola que discorre a auga dun río ou un regato", e por extensión a "cale do muíño".
Existe outro Rairo en Valcarría (Viveiro) e outro en Ourense, xa documentado en 1453 con ese nome.

O RAMISCAL (Silán, O Burgo)
Conxunto de ramas cortadas.

O RECANTO (A Balsa)
Un "recanto" indica un corruncho, esquina, lugar apartado.

O REBOLÓN (O Sisto)
Probablemente aumentativo de "rebolo". Os dicionarios galegos rexistran para "rebolo" o significado de "carballo, retoño do carballo". 
Tampouco podemos desbotar a interpretación como alcume, na acepción de "rebolo" como "home ou animal rechoncho", que podería ter aplicación toponímica como alcume dun antigo posesor do terreo.

O REGO DA AIGA (Muras -lugar de Xelgaiz)
A "aiga" é o mesmo que "aguia", ave de rapina.

O REGO DE XEXE (Silán)
Posiblemente o termo "Xexe" derive do nome de persoa Sinesius. A terminación -e sería debida a flexión do nome en xenitivo Sinesii  ou a unha relaxación da pronuncia Xexo > Xexe, o cal é relativamente frecuente na toponimia galega.

O REGO DO ARO (Muras -lugar de Baxín, Muras -lugar de Suaschousas)
Posiblemente o significado de "Aro" estea relacionado coa raíz hidronímica prerromana *ar-, presente en moitos ríos europeos, e en particular en moitos "rego de Aro" da comarca.
Ver a entrada específica de blogue >>> aquí para máis detalles.

O REGO DO CANDO
 (O Viveiró)
Segundo G. Navaza, o termo "cando" en xeral designa "póla seca", "vara para alumar", "pau queimado", "guizo, chamizo" (cf. aquí). En canto á etimoloxía, é discutíbel, ainda que parece remontar a unha raíz indoeuropea *(s)kand-  'resplandecer, brillar', 'lúa', como no lat. candeo "brillar", "arder" e os seus múltiples derivados, como "acender", "candela", entre outros. Partindo desta raíz postulouse un elemento céltico *kando-, e kandanos, do que derivaría o asturiano cándano e o galego "cando". 

Existen en Galicia multitude de topónimos relacionados:  Candaedo, Candaendo, a Canda, o Candal, Candaoso, Candaosa, etc. En Asturias, León e Zamora existen as formas correspondentes Cándano, Cándana, Candanal, etc.

O REGO DO FEO (Muras -lugar dos Carballás)
O termo "feo" estaría relacionado coa acepción de "herba" (castelán heno).

O RELO DO MUÍÑO (Muras -lugar de Xelgaiz)
O termo "relo" neste contexto ten a acepción de "muíño ordinario".

O REGO DOS MOSQUEIROS (A Balsa)
Ver "Os Mosqueiros".

O REGO DOS SAPOS (Muras -lugar da Rega)
"Rego de Sapo(s)" é un topónimo frecuente en Galiza. 
Aínda que o máis probable sexa que corresponda co significado obvio, tamén é interpretado cun significado hidronímico e unha orixe prerromana, posiblemente indoeuropea (cf. aquí).


O REGO GALLUDO (Ambosores)
O termo "Galludo" probablemente indique "abundancia de rochas", e proviría do tema prerromano *kal(l)- 'rocha'. Ver "A Pena da Cataverna" >> aquí para máis detalles.

O RETORNIÑO (Muras -lugar do Coto), O RETORNO (Silán)
Os topónimos  "Torna", "Torno" e "Retorno" son de orixe prerromana, cun significado de "chorro de auga",  probablemente derivados da raíz hidronímica paleoeuropea*ter- 'frotar, atravesar'.
Ver a entrada específica de blogue >>> aquí para máis detalles.

O ROCELLO (O Viveiró)
Diminutivo de "roza", "monte que se cava ou ao que se lle queima a broza para cultivalo". Esta é a opinión tamén de Rivas Quintas, que o define como "Monte bajo con esquilme". 

O ROCELLÓN (O Viveiró)
Aumentativo de "rocello". Ver "O Rocello".

O ROCÍN (Silán)
Etimoloxía incerta. 
O termo "Rocín" podería vir do termo do apelativo "rocín", "cabalo de traballo", aínda que non semella axeitado para un topónimo. 
Alternativamente, do latín Russini, xenitivo de Russinus, antropónimo rexistrado na Hispania..
A existencia doutro "Rocín" no viciño concello de Xermade parece confirmar esta hipótese, posiblemente derivados ambos do mesmo posuidor.

O ROMEU (Muras -lugar do Coto, O Viveiró)
Podería indicar "lugar onde abunda o romeu", planta aromática. Alternativamente  dun peregrino ou incluso dun antropónimo "Romeu".
Existe tamén "O Porromeo" (de *Porto Romeo) no Viveiró.

O SARAMAGAL (Muras -lugar das Cuíñas)
Un saramagal é un lugar onde abunda a planta chamada "saramago". Podería provir do alcume do posuidor dese terreo.

O SERRÓN (O Burgo)
Un "serrón", en sentido figurado, significa unha "montaña apuntada e larga".

O SERRÓN DAS PALANCAS (Muras -lugar da Carballosa)
Non cremos que garde relación directa co apelativo castelán palanca, en galego "panca".
Posiblemente relacionado co elemento prerromano *pal(l)-, presente en topónimos como "A Paleira", "cavidade que serve de refuxio ou vivenda a certos animais".  Cf. aquí.
O termo "pala" tén certa vixencia na área galego-portuguesa, ás veces con valor arqueolóxico, tanto para aludir a dólmens como a abrigos rochosos. Cabeza Quiles indica que "pala" é o «termo usado nas serras galegas onde hai caliza para nomear as covas que alí se forman».
No caso de "palanca", esta orixe parece reforzarse ao levar o sufixo prerromano -anca, abundante na toponimia galega.

O SISTO (O Sisto)
Para Díaz Fuentes sería unha "parada nun camiño". Cf. Díaz Fuentes, no seu traballo sobre a comarca de Sarria. 
Outra interpretación é como referencia a un posuidor medieval chamado Sistus. Así ocorre nalgúns casos documentados. Cf. L. Ávarez "El Tumbo de San Julián de Samos". Porén, os varios topónimos  "Sistelos",  "Sistelo" e "Sistelín" existentes parecen descartar esta unha orixe antroponímica e apontar máis para a interpretación de Díaz Fuentes ou similar.

Alternativamente, hai quen refere ao reparto de terras, a sextos, na época sueva. Cf. I. Millán, "Toponimia del concejo de Pontedeume y cartas reales de su puebla y alfoz". 1987

O SOLÍO (Muras -lugar de Couce Mouro)
O dicionario defíneo como "Terreo no que dá moito o sol, inclinado para o nacente".

O SUMEIRO (Muras -lugar de Sumeiro, Silán)
Podería derivar de "sumir" "absorber, empapar" (cf. dicionario), co que indicaría un "terreo que se encharca" ou similar. A palabra "sumir" tén orixe incerta.  Corominas deriva "sumir" do latín sumere, e rexeita completamente que derive de submergere, afirmando que "por razones fonéticas es imposible". 

Por outro lado, hai unha acepción en portugués para "sumeiro" de "sumento, cheio de suco", ou sexa "zumento" (aínda que non a atopamos nos dicionarios clásicos, senón en ). En calquer caso é dubidoso, pois sería extraña a pronuncia "sumeiro" frente á esperada de "zumeiro".
Alternativamente, do latín summarius, no sentido de "cume, outeiro, o lugar máis alto". Rivas dálle esta acepción (cf. E. Rivas, "Natureza, Toponimia e fala". 2007). No entanto, non o atopamos recollido en ningún dicionario de galego.

Sexa como for, os topónimos "Sumeiro" e "Sumeiros" son relativamente frecuentes na toponimia galega. Así, atopamos outro "Sumeiro" en Muras.

O TALLO DO GOLPE (A Balsa)
Un "tallo" é unha finca de pequenas dimensións (o mesmo que "lucha"). Á parte dos significados relativos a "corte", o termo tallo tamén ven no dicionario como "cuadrado de viña", ainda que neste caso non é probable que refira a esta acepción.

En portugués tamén ten o significado de "finca onde se plantan cebolas, fabas. Cf. 
aquí. Outra orixe podería ser dunha raíz indoeuropea *tā- 'derreterse, fluír', 'mofo', o mesmo que outros topónimos como "Tallobre" (cf. aquí).

O TALMANTE (O Viveiró)
Probablemente derivado da raíz prerromana paleoeuropea (pre-céltica) *ta- 'derreterse, fluír', de carácter hidronímico , presente en múltiples topónimos peninsulares como  Tallobre (en Negueira de Muñiz), Talieiro (en Valdoviño), Talavera, Talamanca (*Talamantica), etc.
Tamén o sufixo *-nt- está presente na hidronimia paleoeuropea, tais como Serantes, Arganda.
Tendo en conta a forma da raíz e do sufixo, parece confirmarse a hipótese prerromana relacionada con hidrónimos.
Esta é a hipótese que ve máis probable Bascuas, que analiza este topónimo e lle confere un significado de "charco, lama". Cf. p. 80 de E. Bascuas "Hidronimia y léxico de origen paleoeuropeo en Galicia". 2006.

O TAÑO (O Viveiró)
Significado e orixe tan incerta como interesante. 
O apelativo "taño" indica "vasilla, recipiente" (cf. aquí). Porén, no contexto de toponimia non é clara a relación, polo que a priori rexeitamos este significado.
Sexa cal for o significado, pode estar relacionado con "tañeira" e "tañizo", que indican unha "estrutura ou trenzado" de paus, dos cales derivan os significados "grade" e "estrutura de táboas que se pon a cada banda do carro". Así pois, "taño" designaría "varas, paus, táboas", talvez "varal". Podería estar relacionado cos apelativos "tano" e "tanoco", aos que é atribuída unha orixe no céltico *tanno 'carballo', tal como ocorre co occitano tanoco 'trozo de madeira' e co catalán tany.
Bascuas indica para "taño" que, se estivese relacionado con "tañeira", derivaría do celta *tannyo, e se tivese unha orixe hidronímica viría de *TanioCf. p. 92 de E. Bascuas "Hidronimia y léxico de origen paleoeuropeo en Galicia". 2006.

É importante indicar que, sexa cal for a orixe, na etimoloxía do termo tería presencia o sufixo *-io, un sufixo frecuente na hidronimia paleoeuropea. Ademais deste dato importante, hai outro funcamental: "O Taño" está   localizado nunha zona de prados, o mesmo que ocorre no caso  "A Tañeira" (ver máis enriba), tamén en  zona de prados, e confírmase a relación coa hidronimia, o cal torna moi probable unha orixe paleoeuropea,  na raíz indoeuropea *ta-   'derreter, fluír", en particular co tema *tan-.
É interesante tamén, do ponto de vista etimolóxico e metodolóxico, cómo dous topónimos de orixe incerta, Taño e Tañeira, se explican un co outro.

O TARANCO (O Viveiró, Silán)
Posiblemente relacionado co termo galego "tara" ("releve rochoso"). Os topónimos Taranco, Tarancón,  foron analizados por E. Bascuas, que os inclúe entre os de base paleoeuropea (pre-céltica) *tara-, e derivados da raíz indoeuropea *ter- "fregar, perfurar", co sufixo prerromano -anko.  Cf. p. 280 de E. Bascuas "Hidronimia y léxico de origen paleoeuropeo en Galicia". 2006.
Existe o topónimo "Os Tarancos" no Viveiró, en Suaschousas e en Galdo.

O TARRUAL (O Viveiró)
O mesmo que no caso do topónimo "Tarroeira", lugar onde abundan os"terróns" ou "tarróns".

O TEMUÍDO (A Balsa)
Este topónimo deriva probablemente do tema paleoeuropeo *tim-, da raíz indoeuropea *ta-   'derreter, fluír", estudado por Bascuas. Cf. p. 102 de E. Bascuas "Hidronimia y léxico de origen paleoeuropeo en Galicia". 2006.
Inclúe o sufixo abundancial "-ido", e indicaría, por tanto, algo similar a un lameiro.
O mesmo tema estaría presente no topónimo Temoral, existente en Chavín (Viveiro).

O TOMBELO (Muras -lugar de Xelgaiz)
O termo "tombelo" é o diminutivo de "tombo", que ten varias acepcións. Aínda que podería estar referido ao alcume dun antigo posuidor, neste caso ao ser nunha valgada, podemos asumir tombelo como pequeno "tombo" no senso de "lomba, ribazo".

O TORGUEDO (Muras -lugar de Casateita)
Lugar onde abunda a "torga", "arbusto da familia das ericáceas do que existen varias especies moi comúns en Galicia, de follas moi pequenas, flores brancas ou malvas, e de ata tres ou catro metros de altura".
Alternativamente, lugar onde abunda o "torgo". Ver "O Torgo".

O TORNO (Muras -lugar da Casanova da Xestosa, Silán)
Os topónimos "Torno" e "Retorno" son de orixe prerromana, cun significado de "chorro de auga",  probablemente derivados da raíz hidronímica prerromana *ter- 'frotar, atravesar'.
Ver a entrada específica de blogue >>> aquí para máis detalles.

O UCIDO (A Balsa)
Lugar onde abundan as uces (cast. "brezo"). 

O UZAL (Muras -lugar de Couce Mouro)
Lugar onde abundan as uces (cast. "brezo"). Noutras zonas chámase "barcial" (de barcia) Cf. aquí

O VEDRO (Muras -lugar do Castro, Muras -lugar da Fraga Chá)
Posiblemente haxa que interpretalo na acepción que rexistra o dicionario como "monte de rozas, que se cava para cultivalo con trigo ou centeo". Derivado deste caso temos por exemplo "O Vedrón" no lugar das Ucheiras (Muras), en Cabanas (O Vicedo), en Cervo, etc.

Xeralmente, "vedro" provén do latín veterum "vello". Así temos "Porto Vedro" nas Negradas. Os dous significados encaixan segundo E. Reguera, que definiu "vedro" como "Los vestigios de los valladares de tierra, de los cercados antiguos de los montes, rozas, estivadas, etc" (cf. aquí).
Non podemos descartar tampouco que nalgún caso proveña do latín blitum, a planta Amaranthus blitum, chamada "bredo" ou "bedro". Nótese que, neste segundo caso, vedro tería unha pronuncia con "e pechado".
Como sempre, a documentación antiga axudaríanos.

O VEDRÓN (Muras -lugar das Ucheiras)
Aumentativo de "vedro". O termo "vedro" neste caso deba ser interpretado coa acepción de "monte de rozas, que se cava para cultivalo con trigo ou centeo". 

O VEIGÓN DE SUXERAL (Muras -lugar de Leganitos)
Un "veigón" defíneo Aníbal Otero como "Prado lagoso e extenso, cheo de xuncos".
En canto a "Suxeral", vén de "su-xaral", un sitio situado inmediatamente por debaixo dun "xaral".
Un "xaral" indica unhas terras de "xabre" (unha terra areosa dura, xeralmente formada pola descomposición do granito". Tampouco se pode descartar a acepción alternativa de "lugar onde abundan as xaras", a planta de nome científico cistus ladanifer.


O VENDAVAL (Muras -lugar da Rega)
Este nome probablemente derive do significado transparente do termo, talvez de "(lugar onde atacou moito) o vendaval". 
Aínda que improbábel, e estando referido a unha zona de prados, tamén podería ter sido orixinado nunha forma prerromana, talvez de Vindo-Val, onde vindo tería unha orixe no celta *windo 'branco', xa que logo significando "vale/río Branco". 

O VILAR (A Balsa, O Burgo, Muras -lugar do Vilar da Xestosa)
O termo "vilar" inicialmente indicaba unha explotación agraria situada na extremeira dunha uilla, da cal se iría progresivamente escindindo ou esguizando ata adquirir entidade propia" (cf. p. 221 de C. Baliñas, "Do mito á realidade: a definición social e territorial de Galicia na Alta Idade Media (séculos VIII e IX)"). É moi probábel que na orixe de moitos dos topónimos baseados en "vilar" ou derivados proveñan de significados de carácter agronímico, máis que de núcleos habitados.

Porén, na actualidade, os dicionarios referen a un "caserío", "aldea pequena, lugar pequeno", se ben tamén recollen o termo como "conxunto de terras a labradío, cercadas ou pertencentes a varios donos". Elixio Rivas rexistra en Vilalba a acepción "Conjunto de fincas que siguen los mismos cultivos, polígono de labradíos", e F. Rodríguez nesa mesma zona: "heredad grande, que descansa y se aplica a centeno [...], de varios partícipes". Unha acepción do dicionario de L. Carré, que pasou logo para outros posteriores, foi "campo en barbeito ou restreva despois de recollido o froito".
Cf. DDD.

O VISO (Irixoa)
Referido a "altura, lugar elevado, con boa vista".

O VIVEIRÓ (O Viveiró)
Diminutivo de "viveiro", que neste caso indicaría un "lugar onde se cultivan plantas novas para logo seren transplantadas".

O XAMOURO (Ambosores)
Posiblemente de "O (agro de) Xan Mouro", referido a un antigo dono. De feito, o cercano lugar de "Couce Mouro" tamén se chama "O Couce de Xan Mouro".

O XARAL (O Viveiró, O Burgo)
Un "xaral" indica unhas terras de "xabre" 'terra areosa dura, xeralmente formada pola descomposición do granito'. É relativamente frecuente na toponimia galega, así atopamos outro "Xaral" nas Grañas do Sor, nas Negradas (O Vicedo), en Viveiro, etc.  

O XARAVIDO 
(O Viveiró)
Posiblemente de "Xabrido", lugar onde abunda o "xabre", 'terra dura, por ser areosa ou barrenta'.

O XARDÍN (Muras -lugar de Sanxillao, O Viveiró)
Posiblemente este topónimo se refira ao significado obvio, e probablemente nun sentido metafórico (positivo ou pexorativo), pois hai moitos topónimos "xardín" localizados en sitios non apropiados para ser un xardín (e.g. cando están lonxe de lugares habitados).
Segundo Crespo Pozo, xardín tería a acepción de "horto, horta pequena" (cf. J. S. Crespo, "Nueva contribución a un vocabulario castellano-gallego ..". Vol II, 1979).
No entanto, talvez algún "Xardín" poida vir de *(uilla) Sardini, a forma en xenitivo de Sardinus, indicando un antigo posuidor, con nome de orixe xermánicaO antropónimo Sardinus está rexistrado en Galiza, cf. CODOLGA.

O XARRALDO (Silán)
O lugar de "Xarraldo", nome de antigo posuidor, que deriva do xermánico Geraldus.

O ZOPETAL (Irixoa -lugar do Couce)
Posible deturpación de "cepetal". Ver "O Cepetal".


OS ALBARIÑOS (Silán)
Segundo Navaza, os termos "Albariña" e "Albariño" son diminutivos de "albar" para formas fitotonímicas como "carballo albariño", "uva albariña" ou "toxo albariño". Tamén sindica que algúns dos topónimos "Albariño" e "Albariña" podería ser diminutivo de "árbore", de arboriña > alboriña (cf. G. Navaza. "Fitotoponimia Galega". 2006).

OS ANILLEIROS (Silán)
O topónimo "Anilleiro" posiblemente non teña que ver co termo castelán  anilla, senón que cremos podería ter unha orixe na raíz pre-latina *ann-. Bascuas  liga ese tema *ann- co radical céltico  *an- 'poza, pántano, lama', como o galo anam "poza" ou o topónimo "Guadiana".
De feito, tamén son frecuentes os topónimos "anido" e "aneiro".
Existe outro "Anilleiro" e "Anilleira" no Valadouro.

OS ANOVADOS (O Burgo, Silán)
Ver "O Anovado".

OS BARBEITOS (Silán)

O dicionario define "barbeito" como "terra de labor que se deixa descansar unha tempada sen sementar", ou tamén "terra de secaño".

OS CACHÓS (Muras -lugar de Freán)
Plural de "cachón". Ver "O Cachón".

OS CÁDAVOS LONGOS (A Balsa)
Un "cádavo" é "cada un dos toxos queimados que forman un cadaval". 

OS CAMBEIROS (Muras -lugar de Caraceiro)
Ver "O Cambeiro".

OS CAMPÓS (O Burgo, Silán)
Ver "O Campón".

OS COTILLÓS (Silán)
Plural de "cotillón", derivado de "coto".

OS COUCES (Silán)
Ver "Couce dos Muros".

OS EITOS LONGOS (Silán)
Un "eito" é cada anaco en que se divide un terreo para traballalo. É partillado en sucos nun labradío, en canto que nun prado ou monte son os anacos que quedan  cando se sega a herba ou cortan os toxos ao ir e volver, ata concluir. Cf. aquí.

OS EITOS TRAVESOS (Silán)
Ver "Os Eitos Longos".

OS ESTALLÓS (Muras -lugar de Guimarás)
Aumentativo de "estallo", posiblemente relacionado con "estalla", no significado de "lucha", "pequena partición de terra".

OS FORCÓS DA PENA DA MEDA (Muras -lugar de Xelgaiz)
O termo "forcón" podería indicar bifurcación de algo que descoñecemos (río, camiño) ou ven "desfiladeiro". Ver "O Forcón" para máis detalles.
Ver "Pena da Meda" para a segunda parte deste topónimo.

OS GALLÓS (Muras -lugar do Caraceiro), OS GALLOS DO BIDUEIRAL (Silán)
Os termos "Gallós" e "Gallos" probablemente indiquen nestes casos "abundancia de rochas", e proviría do tema prerromano *kal(l)- 'rocha'. Ver "A Pena da Cataverna" >> aquí para máis detalles.

OS GARGALETES (O Viveiró)
Diminutivo de "gargalo", termo de orixe paleoeuropea (precéltico). O dicionario de A. Otero define "gargalo" como "terreo de mala calidade e pouco fondo", en canto que o dicionario de portugués defíneo como "pescoço, entrada estreita". cf. aquí.

OS GUNDÍS (O Viveiró)
De "(agros) gundís", pertencentes aos Gundín. O temo "Gundín" deriva de Gondini, forma en xenitivo de Gondinus, nome de orixe xermánica.

OS MERÁS (Muras -lugar do Brañal)
Plural de "Merán". Ver "O Merán".

OS MOSQUEIROS (O Burgo)
O termo "mosqueiro", do latín muscarium, referiría á abundancia de insectos que fan "moscar" o gado. Así o dicionario de Carré Alvarellos defíneo como 'lugar onde abundan as moscas' (cf. L. Carré,  1928-1931 - DDD). 
Tamén podería indicar o contrario; así xa fora do territorio galego atopamos nos dialectos navarro-aragoneses "mosquera" 'paraje con arboledo o matorrales altos donde sestea el ganado' (cf. J. A. Frago, "Toponimia navarro-aragonesa del Ebro (V)" in "Archivo de filologia aragonesa XXXVIII").

OS ORXÁS (A Balsa -lugar dos Orxás)
Ver "O Orxal".

OS PAINZÁS (Silán)
Plural de "painzal", Lugar con paínzo (millo-miúdo), ou que produce bon paínzo. 


OS PELEIRESES (Muras -lugar de Couce Mouro)
Formado por disimilación do "r" a partir d' "Os Pereireses". Indica, por tanto, terras pertencentes a unha familia orixinaria do "Pereiro", moi probablemente un dos dous núcleos de poboación dese nome pertencentes a este concello: ou "O Pereiro" pertencente á parroquia de Silán, ou "O Pereiro" pertencente ao lugar da Pereira, no Viveiró.

OS PENEDOS DA LANZA (Silán)
Ver "A Lanza".

OS REIGÓS (O Viveiró)
De "raigós", aumentativo plural de "raíz". Posiblemente indicando un lugar onde abundan as raíces.

OS REQUEIXOS (Silán)
O dicionario define "requeixo" como "baixada dun monte en declive para un vale" (cf. aquí), ou tamén lugar apartado, nun recanto.
Segundo Bascuas , viría da forma prerromana *rek-, presente en palabras como rego (con "e" aberto), e do sufixo -asio, presente en topónimos como "Arteixo"(cf. E. BascuasVERBA, 2000).

OS SEIXOS BRANCOS (Muras -lugar da Armada, Muras -lugar de Prado, Muras -lugar da Cabana)
Posiblemente o significado transparente que ten. Alternativamente, podería indicar un lugar de enterramento neolítico, ao estilo de mámoas, pero no que se recobre con seixos brancos.
É un topónimo relativamente frecuente. Noutros concellos encontrámolo e.g. n'O Monte (Xove).

OS TARANCOS (O Viveiró, Muras -lugar de Suaschousas)
Ver "O Taranco".

OS TORGOS (Muras -lugar de Debodas)
O "torgo" é a uz, e por veces especificamente a raíz da uz.

OS TORNOS (Muras -lugar de Sanxillao)
Ver "O Torno".

OS TORRELLÓS (O Viveiró)
Plural de "torrillón", diminutivo de "torre", quer nun sentido metafórico (terraplén, altura) ou literal (torre de vixiancia, ou ben restos de castro). 
Tampouco podemos descartar unha orixe prerromana, de algo similar a *tur(r)ilione.
En efecto, non soamente a raíz prerromana *tur- é frecuente na toponimia peninsular, senón tamén o elemento -il-. Ademais, o sufixo -ón corresponde en moitos casos coa fixación de voces prerromanas (cf. F. Villar, "Estudios de celtibérico y de toponimia prerromana"). Hai topónimos análogos noutros lugares da Península, como varios "Torrija(s)", que ninguén deriva do famoso postre.

OS VEDRIÑOS (A Balsa)
Diminutivo plural de "vedro". Ver "O Vedro".

OS VEDROS (O Viveiró, Ambosores)
Plural de "vedro". Ver "O Vedro".

PANDELLE (Muras, Irixoa -lugar do Couce)
Posiblemente evolución de "Pandella", diminutivo de "Panda". Este fenómeno é relativamente frecuente, así existe "Veiguelle", no lugar do Burgo. Noutros lugares de Galiza existe, neste modo, Valelle, Cidadelle, Muradelle, etc.

PARAFONSO (O Viveiró)
Posiblemente derivado de "Para Afonso" de "Pedra Afonso", pedra (pena) dun antigo posuidor chamado Afonso. 
Alternativamente, de "Pero Afonso", antigo posuidor.

PARAPAR (Muras)
Talvez derivado de  Petra Parii, pedra (pena) dun antigo posuidor chamado Parius
Porén, esta é apenas unha mera hipótese, sería preciso dispor de documentación antiga para poder confirmala (ou rexeitala).

PARDIÑAS (A Balsa -lugar de Pardiñas)
O topónimo "pardiña" deriva do latín parietina,  "casa en ruínas, paredes", e despois pasou a ter un significado de "devesa ou terreo acoutado".

PASCAL (Irixoa -lugar de Pascal)
O termo "Pascal" pode corresponder co significado de "lugares de pastos", e derivaría do latín pascua (latín clásico pascuum).
No entanto, e tendo en conta que se trata dun núcleo de poboación, tamén podería vir de Pascualis, referido ao nome do posuidor do lugar ("uilla").
Sen documentación antiga non é doado decantarse.

PENABRIL (Irixoa)
O termo "Penabril" derivaria de pinna Berili, dun posuidor chamado Berilus
Nun pergameo mindoniense do século X encóntrase a alusión a un Villare Berilli, actualmente non identificado, mais que debeu estar situado na contorna da actual parroquia de Bares (Mañón).
Porén, non tendo confirmación documental, non pasa de unha posibilidade, sendo un antropónimo non común.

PONTE BERMUZ (A Balsa -lugar de Ponte Bermuz)
De "Ponte Bermudici", xenitivo de antropónimo medieval de orixe xermánica.

PONTE DA URUXEIRA (Muras -lugar de Sanche)
"Uruxeira" é unha grafía alternativa por "Oroxeira", derivada de "oroxo",  un hidrónimo de orixe prerromana. Ver "A Oroxeira". 

PONTE DO PORTO (Muras -lugar da Balsa)
Topónimo transparente, referido á existencia dunha ponte nun "porto" de río. Ou sexa, antes da existencia da ponte xa se usaba o lugar como vao, por onde cruzar o río.
En efecto, os dicionarios de galego rexistran as tres acepcións de porto, tanto a de "porto de mar" como a de "vao no río, sitio por onde se pode atravesar" e a de garganta por onde se atravesa un monte.
Por outra banda, é interesante reparar que Ferreira Priegue vencella os Portos con postos nos que se cobraba un portus, unha pasaxe, imposto ao tráfico de mercadorías : "En el imperio romano un portus era un puesto fiscal donde se pagaban impuestos de circulación y tráfico de mercancías (portorium) de tipo de los posteriores peajes y portazgos". Cf. E. Ferreira 1988. "Los caminos medievales de Galicia".  Ourense 1988.

PONTIGO DAS QUENLLAS (O Viveiró)
Unha "quenlla" pode indicar unha "pendente, declive" e tamén "canal, cale".

PORLOFE (O Viveiró)
Aventuramos, sen acceso á documentación antiga, unha orixe en Portu Leodulfi, co xenitivo do nome de orixe xermánica Leodulfus.
Para detalles sobre "porto", ver "Ponte do Porto".

PORTO GUNDÍN (O Viveiró)
De Portum Gundini, xenitivo de Gundinus, nome de orixe xermánica.
Para "portu" ver "Ponte do Porto".

PORXESTA (O Viveiró -lugar de Porxestas)
Probablemente derivado do composto "Porto da Xesta". A súa situación de paso entre montañas confirma o encaixe con "porto", alén do feito de se encontrar enfrente de "Porto do Rego",  no mesmo "porto" e ao outro lado do rego.
Para detalles sobre "porto", ver "Ponte do Porto".
En canto á segunda parte do composto, "-xesta", a grafía alternativa de "Porxestas" parece confirmar a relación co apelativo "xesta".

PORXESTAS (O Viveiró -lugar de Porxestas)
Ver "Porxesta".

POZO DO COTÍN (Muras -lugar da Ponte)
O termo "cotín" podería derivar de Cuttini, xenitivo do nome latino Cuttinus.
Alternativamente, diminutivo de "coto", aínda que o sufixo non é común.

POZO DO PIAGO (Muras -lugar de Perros)
Ver "O Piago".

REBORDELOS (O Viveiró -lugar de Rebordelos)
De "Roboredelos", diminutivo de "reboredo". Indicaría, por tanto, unha pequena carballeira. Cf. p. 1257, Nicandro Ares, "Estudos de toponimia galega". Vol II.  2011.  

REGO DA XISTRA (O Viveiró)
O termo "xistra" ten varias acepcións (cf. aquí):
  • as plantas Sorbus aucuparia,e tamén a Meum athamanticum
  • xota, vara delgada (daí o termo "xistrazo", golpe con vara delgada).
  • Vento frío do norte con ráfagas de chuvia
Neste contexto, cremos que estaría relacionado coa acepción de planta, xa que tamén se rexistra "Xistral" cercano, que indica un lugar onde abunda a xistra.
Ver tamén a interpretación do topónimo próximo "Entrelosxistrales".

REGO DE OROÑA (A Balsa)
O termo "Oroña" é un hidrónimo de orixe prerromana, co tema *ur-, que xeralmente se entende como variante da raíz *er- (fluír, moverse).
Esta orixe refórzaa o sufixo -(o)ña, tamén de orixe prerromana.

REGO DO ARO (O Burgo)
Ver "O rego do Aro".

REGO DO MAN (O Viveiró)
Posiblemente de "Rego de Omán", sen ter "Omán" relación co país árabe senón coa raíz hidronímica prelatina *um-, presente en moitos outros hidrónimos como Umia, Uma, (O)Mao.

REGO DO POLAIMO (O Viveiró)
Ver "O Pelaimo".

REGO DOS TORGOS (Muras -lugar de Debodas)
O "torgo" é a uz, e por veces especificamente a raíz da uz.

RÍO DA FRAGA DA CHANCA (Silán)
Ver "O corno da Chanca".

RÍO DE TORDEXES (Miraz)
Etimoloxía incerta.
Este topónimo "Tordexes" foi estudado polo profesor E. Bascuas, que indica a súa forma aillada e, por tanto, difícil de interpretar. Bascuas apunta, soamente como posibilidade, a de derivar dun hidrónimo de orixe prerromana, posiblemente dun radical paleoeuropeo *tur-d-, que incluiría a raíz *ter- 'frotar, atravesar'. Cf. p. 313 de E. Bascuas "Hidronimia y léxico de origen paleoeuropeo en Galicia". 2006.

RÍO DO REAL (O Viveiró)
Probablemente, "Real" derive neste caso do latín riualis "á beira do río, ribeirán". Esta é a hipótese de J. Piel, para quen as formas "Real" e "Rial", frecuentes na toponimia menor de ríos, serían formadas a partir de "río", o mesmo que "ribeiral" a partir de "ribeira".  Cf. J. Piel, "As Águas na toponímia galego-portuguesa" in "Boletim de filologia", Tomo VIII, 1945.
Sen documentación que o xustificase, debemos supor non teren relación ningunha con reguengos ou dominios de reis.

RÍO EUME (varios)
A voz "Eume" é un hidrónimo de orixe prerromana, posiblemente derivado dunha forma paleoeuropea *oiw-ugw smi, que incluiría a raíz *ei "ir" (en función determinante) e a raíz *weg-/*ug- "húmido, mollar, bañar" (en función determinado). Cf. p. 230 de E. Bascuas "Estudios de hidronimia paleoeuropea gallega". 

RÍO LANDRO (Muras -lugar do Chao)
Posiblemente do céltico *landa- "terreo cultivado" (cf. aquí). Aventuramos un *Landor, co tamén elemento prelatino -or, presente noutros hidrónimos, ainda que haxa quen o relacione con "landra".

RÍO SOR (Muras -lugar da Carballosa)

RUBAÍÑO (Silán)
Posiblemente diminutivo de "rubo" ("roibo"), pola cor do agro, das terras, posibelmente indicando terras barrentas, en oposición ás terras negras. Hai quen o atrubúe á cor da flor da queiroga: as queirogas teñen unha floración abundantísima, visible desde lonxe; os montes tornábanse vermellos ("rubos", "rubás") cando florecía a queiroga en setembro.
Porén, a motivación deste topónimo non fica totalmente clara.
Alternativamente, J. Piel relaciona "rubiña" co verbo "rubir" ("subir"), derivándoos do latín rupes "rocha".

SABUCEDO (Irixoa -lugar de Sabucedo)
Lugar onde abundan os sabugos ou vieiteiros.

SAMIL (Irixoa -lugar de Samil)
De (uilla) Salamiriforma en xenitivo de Salamirusnome do antigo posuidor da uilla ("explotación agrícola")nome de orixe xermánica. 

SANCHE (Muras -lugar de Sanche)
De (uilla) Sanctii forma en xenitivo de Sanctiusnome do antigo posuidor da uilla ("explotación agrícola")nome de orixe romance, talvez a través do vasco.

SANGUÑEDO (O Burgo)
Lugar onde abundan os sanguiños (planta).

SANTAR DE BAIXO (Ambosores), SANTAR DE RIBA (Muras), 
De (uilla) Santhariiforma en xenitivo de Santhariusnome do antigo posuidor da uilla ("explotación agrícola")nome de orixe xermánica. En efecto,  Piel menciona este "Santar" específico de Muras, e interprétao como derivado da raíz gótica santh 'verdadeiro' e de harji  'exército'. Cf. p. 337, J. Piel "Os nomes germánicos na toponímia portuguesa" in "Boletim de filologia", Tomo VI. 

É importante notar que a orixe xermánica do nome non indica que o posuidor fose desa orixe, xa que estes nomes foron populares na Idade Media.

SANTISO (Silán)
Derivado de "San Tirso".

SANXILLAO (Muras -lugar de Sanxillao)
De "San Xillao". O antropónimo "Xillao" deriva do latín Iulianus.

SEIXAO (O Burgo)
Posiblemente de "(terreo) seixao", indicando "terreo no que abundan os seixos".
Alternativamente, aínda que a priori menos probable, podería derivar de "San Xiao", proveniente de Sanctu Iulianu. Sería un caso análogo ao de "Seivane".
Ao non levar artigo, a segunda alternativa tórnase unha miga máis probable.

SILÁN (Silán)
De *(uilla) Segilaniforma en xenitivo de Segilanome do antigo posuidor da uilla ("explotación agrícola")nome de orixe xermánica. 
Figura atestado como "Sylan" no "Censo de pecheros" de 1528.


SUOSBARGOS (Muras -lugar da Pena da Xelgaiz)
De "Su os bargos", "baixo dos Bargos". Un "vargo" ou "bargo" é unha laxe ou lousa delgada, por veces usada para separar fincas.

SUSUMEIRO (Ambosores)
Composto de su-Sumeiro, pegado a Sumeiro, por baixo de Sumeiro. Ver "Sumeiro".

SUTRABAZOS (Muras -lugar da Casavella)
Composto de su-Trabazos, "situado por baixo, ao pé de Trabazos". Ver "Trabazos".

TABOI 
(A Balsa -lugar de Taboi)
Posiblemente de (uilla) Tabuloni, dun antigo posuidor chamado Tabulonius. Esta hipótese basámola na existencia dun documento de 1062 que refere Sancti Petri de Tabuloni, para unha parroquia de Outeiro de Rei. Cf. N. Ares, "Estudos de toponimia galega". Vol II.  2011.  
Porén, segue sendo controversa a orixe, xa que en 1062 xa se producira a queda do -l- e do -n-, polo que pode ser una falsa etimoloxía do escribán. 
Se temos en conta a posibilidade do erro do escribán, podemos establecer outras hipóteses, que mencionamos de seguido.
Rexístrase un Tavonius nun epígrafe de Mérida, que podería encaixar en xenitivo como *(uilla) Tavoni.
Alternativamente, de (uilla) Tagoni, dun antigo posuidor chamado Tagonus, nome de orixe indoeuropea, posiblemente paleoeuropea (pre-céltica). Esta é a hipótese que ve máis probable o profesor E. Bascuas, tanto para este Taboi como para o que existe en Outeiro de Rei, para o cal considera o documento de 1379 como "San Pero de Tavoy". Cf.  p. 65 de E. Bascuas "Hidronimia y léxico de origen paleoeuropeo en Galicia". 2006.
Hai outro "Taboi" cercano en Lagoa (Alfoz).

TRABAZOS (Muras -lugar de Bustelo)
Edelmiro Bascuas relaciona os topónimos "traba", "trabazo" e similares co tema paleoeuropeo *traw-, presente en hidrónimos, cun significado por veces similar "a charca", e derivado da raíz indoeuropea *ter- 'frotar, atravesar'. O termo trabazo derivaría dun *trawatio. Cf. p. 330 de E. Bascuas "Hidronimia y léxico de origen paleoeuropeo en Galicia". 2006.
Bascuas desmonta, ademais, outras etimoloxías alternativas postuladas por P. Machado e por Corominas.
Hai outros autores que os derivan do latín tabula > tabla > traba. Porén, non parece tan axeitado se notamos que conviven os topónimos "traba" e "trabe" en moitas zonas nas que de tabula evolucionou ata "tauga" (de tabua>*tagua>tauga).

VEDILLE (Muras -lugar de Vedille)
Derivado de (uilla) Vetilii, dun antigo posuidor chamado Vetilius.

VEIGUELLE (O Burgo)
Posiblemente relaxamento na pronuncia de "Veiguella", do mesmo modo que "A Areose", talvez por contaminación doutros topónimos en -elle, polo xeral derivados de xenitivos en latín.


VELLÓN (Muras -lugar da Pena da Leira, Muras -lugar da Picheira de Musdradas)

Termo de interpretación incerta.
Podería referir a terras pertencentes a alguén con apelido Vellón, aínda que é improbable dada a baixa frecuencia na contorna. 
Alternativamente, podemos interpretalo como de orixe paleoeuropea, dun tema *wel(l)y- derivado da raíz indoeuropea *well- ‘facer xirar’, estudada por Bascuas (cf. E. Bascuas, 1999. "Ulla, Veleia y otros derivados de la raíz indoeuropea *well- ‘hacer girar’", in Veleia 16). 
A terminación -ón reforzaría esta orixe paleoeuropea: xa indica Bascuas (e outros autores) a súa frecuencia na toponimia prerromana, con pares como Vara/Varone, Sala/Salón, Avia/Avión, Urbia/Urbión. (cf. e.g. p. 26 de E. Bascuas, 2006. "Hidronimia y léxico de origen paleoeuropeo en Galicia").

VILAR (Muras -lugar do Vilar)
O termo "vilar" inicialmente indicaba unha explotación agraria situada na extremeira dunha uilla, da cal se vai progresivamente escindindo ou esguizando ata adquirir entidade propia" (Cf. p. 221 de C. Baliñas. "Do mito á realidade: a definición social e territorial de Galicia na Alta Idade Media (séculos VIII e IX)"). É moi probábel que na orixe de moitos dos topónimos baseados en "vilar" ou derivados proveñan de significados de carácter máis ben agronímico, máis que de núcleos habitados.
Porén, na actualidade, os dicionarios referen a un "casarío", "aldea pequena, lugar pequeno", se ben tamén recollen o termo como "conxunto de terras a labradío, cercadas ou pertencentes a varios donos". Elixio Rivas rexistra en Vilalba a acepción "Conjunto de fincas que siguen los mismos cultivos, polígono de labradíos", e F. Rodríguez nesa mesma zona: "heredad grande, que descansa y se aplica a centeno [...], de varios partícipes". Unha acepción de Leandro Carré, que pasou logo para dicionarios posteriores, foi "Campo en barbeito ou restreva despois de recollido o froito".
Cf. aquí.

VILARCOVO (Irixoa -lugar de Vilarcovo)
Grafía alternativa por  "Vilar Covo", un vilar localizado nunha orografía cóncava.

VILAR DA GRELA  (Recaré)
Grafía alternativa por  "Vilar da Agrela", con "agrela" como diminutivo de "agra". 
Marcial Valladares (1884) define "agra" como finca labrantía dalgunha extensión e cha, dun ou máis donos, cerrada darredor.

XELGAIZ (Muras -lugar de Xelgaiz)
Probablemente, de *(uilla) Silvanici, forma en xenitivo dun antigo posuidor do lugar chamado Silvanicus. Este nome está rexistrado na Idade Media en Franza. Cf. aquí.

XILLAO (Muras -lugar de Leganitos)
O antropónimo "Xillao" deriva do latín Iulianus, e indicaría o antigo posuidor do lugar.

XIMARÁS (Muras -lugar de Guimarás)
O nome probablemente proveña dun xentilicio, talvez Silimarus, Gilimarus ou Genemarus, a través da forma (terra) Silimarana,  Gilimarana ou  Genemarana, respectivamente. Cf. Boullón Agrelo aquí, e aquí e aquí.
O topónimo "Pena de Ximarao", en Cedeira, parece confirmar a relación cun deses xentilicios.
Alternativamente, moitos autores  (xa Piel e Kremer, tamén G. Navaza, etc) interpretan estes topónimos como orixinados en Wimaranis (xenitivo de Wimarus),  sendo a extraña evolución do fonema inicial  interpretada como unha posible ultracorrección dunha pronuncia "Ghimarás", con gheada. No entanto, como indica Boullón Agrelo (cf, aquí), estes topónimos ocorren tamén en áreas lonxe da zona con gheada, e non se dá en moitos outros topónimos similares.
Existen múltiples Ximará, como en Xuances, e moitos topónimos similares, como Ximarás en Alfoz e Cospeito, Ximarei en Cospeito, Xemaré en Xermade, etc. 


Ningún comentario:

Publicar un comentario